КАТЕГОРИЯ:


Астрономия- (809) Биология- (7483) Биотехнологии- (1457) Военное дело- (14632) Высокие технологии- (1363) География- (913) Геология- (1438) Государство- (451) Демография- (1065) Дом- (47672) Журналистика и СМИ- (912) Изобретательство- (14524) Иностранные языки- (4268) Информатика- (17799) Искусство- (1338) История- (13644) Компьютеры- (11121) Косметика- (55) Кулинария- (373) Культура- (8427) Лингвистика- (374) Литература- (1642) Маркетинг- (23702) Математика- (16968) Машиностроение- (1700) Медицина- (12668) Менеджмент- (24684) Механика- (15423) Науковедение- (506) Образование- (11852) Охрана труда- (3308) Педагогика- (5571) Полиграфия- (1312) Политика- (7869) Право- (5454) Приборостроение- (1369) Программирование- (2801) Производство- (97182) Промышленность- (8706) Психология- (18388) Религия- (3217) Связь- (10668) Сельское хозяйство- (299) Социология- (6455) Спорт- (42831) Строительство- (4793) Торговля- (5050) Транспорт- (2929) Туризм- (1568) Физика- (3942) Философия- (17015) Финансы- (26596) Химия- (22929) Экология- (12095) Экономика- (9961) Электроника- (8441) Электротехника- (4623) Энергетика- (12629) Юриспруденция- (1492) Ядерная техника- (1748) Arhitektura- (3434) Astronomiya- (809) Biologiya- (7483) Biotehnologii- (1457) Военни бизнесмен (14632) Висока technologies- (1363) Geografiya- (913) Geologiya- (1438) на държавата (451) Demografiya- ( 1065) Къща- (47672) журналистика и смирен (912) Izobretatelstvo- (14524) външен >(4268) Informatika- (17799) Iskusstvo- (1338) историята е (13644) Компютри- (11,121) Kosmetika- (55) Kulinariya- (373) културата е (8427) Lingvistika- (374) Literatura- (1642) маркетинг-(23702) математиците на (16968) Механична инженерно (1700) медицина-(12668) Management- (24684) Mehanika- (15423) Naukovedenie- (506) образователна (11852) truda- сигурност (3308) Pedagogika- (5571) Poligrafiya- (1312) Politika- (7869) Лево- (5454) Priborostroenie- (1369) Programmirovanie- (2801) производствено (97 182 ) индустрия- (8706) Psihologiya- (18388) Religiya- (3217) Svyaz (10668) Agriculture- (299) Sotsiologiya- (6455) на (42831) спортист строително (4793) Torgovlya- (5050) транспорт ( 2929) Turizm- (1568) физик (3942) Filosofiya- (17015) Finansy- (26596) химия (22929) Ekologiya- (12095) Ekonomika- (9961) Electronics- (8441) Elektrotehnika- (4623) Мощност инженерно ( 12629) Yurisprudentsiya- (1492) ядрена technics- (1748)

Lastaushy zattar




лекция

лекция

лекция

лекция

лекция

лекция

лекция

Taқyryp.2. Daraқ ekologiyasy-autecology

Ekologiyalyқ faktorlar. Орта. Antropikalyқ faktorlar. Himiyalyқ қosyndy ziyandy zattar. Beyіmdelu. Минимална zaңy. Shekteushі фактор. Evribiontty aғzalar. Stenobiontty aғzalar. Tөzіmdіlіk zaңy. Optimum zaңy.

Autekologiya- ZhEKe organizmder arasyndaғy қarym-қatynastardy onyң tabiғi ortasymen baylanystyra otyryp zertteuler zhүrgіzedі.

КЕЦ kelgen tіrі тялото өzіn Ain қorshaғan tabiғi Orts tyғyz baylanysty ғana Омир sүre ALADI. Olar - topyraқ, су mineraldy zattar, Джер bederі zhane atmosferalyқ әrtүrlі құbylystar. Tabiғi ortanyң komponentterі (іrі Немес ұsaқ bөlіkterі) tіrі organizmderge oң Немес terіs әser etuі mүmkіn. Sondyқtan әrbіr organizmnің өzіne ғana қolayly ortasy Немес mekenі Bolu tiіs. Mәselen, Kol baқasy ushin ylғaly мол Kol zhaғasy onyң қalypty өrbіp-kөbeyuіne қolayly ОРТ. Al, қuaңshylyқty Немес даде shөleyttі zherler ол ushin қolaysyz Омир sүre almaytyn ОРТ bolyp tabylady. Bіraқta тялото ushin tabiғattyң barlyқ elementterі belgіlі mөlsherde қazhet zhane zhiyntyқ kүyіnde әser etedі. Olardyң bіreuі өte қazhet, ekіnshіlerі ortasha, ал үshіnshіlerі mүldem қazhet Emesa ziyandy Болу mүmkіn. Sonymen ОРТ degenіmіz - organizmnің өsіp-kөbeyuіne, tіrshіlіgіne, дамата се промени taraluyna tіkeley zhanama әser etetіn Ain қorshaғan ortanyң komponentterіnің zhiyntyғy. Al, organizmge қazhettі zhaғdaylar депа - тек солна тялото ushin almastyruғa kelmeytіn tabiғi ortanyң elementterіn aytamyz.

Ekologiyalyқ faktorlar degenіmіz - тялото ushin қazhettі Немес terіs әserіn tigіzetіn ortanyң elementterіn aytamyz. Tabiғatta ekologiyalyқ faktorlar zhiyntyқ kүyіnde әser etedі. Organizmder Bolsa faktorlardyң әserіne tүrlі реакция (zhauap) beredі. Mәselen, aschy съд tіrshіlіk etetіn organizmder ushin tұz zhane минерална zattar sheshushі роля atқarsa, ал tұschy су organizmderі ushin қazhetі Shamal.



Shөl-shөleyttі zherlerdegі өsіmdіkter ushin zhoғarғy температура разнообразна ylғaldyң azdyғy променена ylғaldyң azdyғy қolayly фактор Bolsa Орман өsіmdіkterіne қolaysyz ОРТ faktorlar bolyp tabylady. Mіne, оси zhaғdaylar променили faktorlar olarғa organizmderdің beyіmdeluі ұzaқ zhyldar Boyi қalyptasқan Tarija damudyң zhemіsі bіlemіz Dep. Nәtizhesіnde, өsіmdіkter променена zhanuarlardyң tүbegeylі қalyptasқan geografiyalyқ zonalary ayқyndalady.

Faktorlar USH negіzgі topқa zhіkteledі: abiotikalyқ, biotikalyқ zhane antropikalyқ.

Abiotkalyқ faktorlar degenіmіz - organizmderge әser etetіn beyorganikalyқ ortanyң zhiyntyғy. Olar - himiyalyқ (atmosferanyң himiyalyқ құramy, teңіz zhane tұschy консулски, shөgіndіler TB) zhane fizikalyқ (температура, қysym, ylғal, Джер, TB радиация) - Dep bөlіneedі. Sol siyaқty zherdің relefі, geologiyalyқ zhane geomorfologiyalyқ құrylymy, ortanyң sіltіlіk Немес қyshқyldyғy, komostқy sәuleler TB faktorlar тялото ushin әrtүrlі deңgeyde әser etedі.

Biotikalyқ faktorlar degenіmіz - tіrі organizmderdің БЛП-bіrіne zhane ortaғa zhaғymdy Немес zhaғymsyz әser etuі. Bұl өte kүrdelі protsester zhiyntyғy. Өytkenі, tіrі organizmder БЛП-bіrіmen қorektenі, bәseke, parazittіk, zhyrtқyshtyқ, selbesіp tіrshіlіk ETU arқyly Aluan tүrlі қarym-қatynasta Bolado. Atalғan қarym-қatynastar өsіmdіkpen-өsіmdіk, zhanuarmen-өsіmdіk Немес zhaunarmen-Жануария arasynda Болу mүmkіn. Biotikalyқ faktorlar organizmder arқyly ғana Emesa, tabiғi ОРТ arқyly да tіkeley Немес zhanama әser etuі mүmkіn.

Antropikalyқ faktorlar degenіmіz - Ain қorshaғan ortaғa tigіzetіn Адам balasynyң іs-әreketіnің tіkeley Адам Немес zhanama әserі. Адам Balas өzіnің materialdyқ igіlіgі ushin Tabigat baylyқtaryn igeruge mәzhbүr Bolado. Nәtizhesіnde, іrі keshender, өnerkәsіp, zauyty, Кен bayytu, avtokөlіkter, Aul sharuashylyғy salalary tүsedі редове. Al, olardan ziyany әrtүrlі gazdar, қaldyқtar, лас консулски, himiyalyқ ziyandy қosyndy zattar Ain қorshaғan ortaғa tүsedі. Ziyandy zattardyң kөpshіlіgі tabiғatta aynalymғa tүspey, zhinaқtalyp bүkіl tіrshіlіkke kerі әserіn tigіze bastaydy. Yaғni атмосфера uausynyң lastanuy, су aynalasynyң bұzyluy, zherdің құnarsyzdanuy, қuaңshylyқ, өzen-kөlderdің tartyluy, өsіmdіkter променена zhanuarlardyң sirep Немес құryp ketuі Адам balasynyң densaulyғynyң bұzyluy zhane zhalpy Биосферен shegіndegі bұryn-soңdy bolmaғan klimattyң өzgeru құbylystary үdey tүsedі. Soңғy zhyldary antropikalyқ faktorlardyң tabiғi ortaғa zhane zhalpy biosferaғa әserі ayқyn bіlіne Bastad. Osyғan Ori Адам balasynyң іs-әreketі baқylauғa alynyp Tabigat тепе-teңdіgіnің bұzylmauyna Йол Bermeo Zholdary ғalamdyқ problemalar deңgeyіnde қarastyryluda.

Ekologiyalyқ faktorlardyң organizmge әser etuі променена oғan organizmnің reaktsiyasy bіrdey bolmaydy. тяло Sondyқtan ushin faktorlardyң bұrynnan қalyptasқan zhiyntyғy ғana қazhet. Al, basқa faktorlar onyң қalypty tіrshіlіgіne kerі әserіn tigіzedі. Yaғni, әrbіr organizmge әser etetіn faktorlardyң tөmengі zhane zhoғarғy shegі Bolado zhane БЛП фактор sheshushі роля atқarady. Bұl zaңdylyқty nemіs himigі Yu.Libih (1840 грама.) Ashқan. Ona минимум zaңy deydі. Минимална zaңynyң өmіrde praktikalyқ maңyzy преглед. Өytkenі, organizmderdің eң қazhettі shekteushі faktorlardyң bіle otyryp мол өnіm aluғa Немес Tabigat resurstaryn tiіmdі paydalanuғa Йол Ashad.

Shekteushі faktorlarmen қatar organizmnің faktorlar zhiyntyғyna Degen eң zhoғarғy tөzіmdіlіk қasietі Bolado. Tөzіmdіlіk (толерантност) zaңy V.Shelfordtyң esіmіmen atalady. Zaңnyң negіzgі - organizmderdің faktorlarғa Degen talғamynyң shekteluі. Res-kelgen organizmnің tөzіmdіlіk shegі Bolado. Егер tөzіmdіlіk shegіnen shyғyp CSTE тялото tіrshіlіgіn zhoyady. Mәselen, қatty қuaңshylyқ zhyldary өsіmdіkterdің құryp ketuі, ал су қoymalarynyң pestitsidtermen lastanuy balyқtardyң zhoyyluyna әkep soғady. Organizmderdің tөzіmdіlіk shegіn bіludің praktikalyқ maңyzy бар. Әsіrese, zhabayy aңdar променена құstardy, өsіmdіkterdі zhersіndurі zhұmystarynda tөzіmdіlіk zaңynyң negіzgі tәrtіpterі eskerіledі. Sondyқtan КЕЦ-kelgen тялото ushin өzіne tәn қolayly tіrshіlіk ETU zhaғdayy Bolado. Ona - оптимално zaңy deydі. Yaғni, organizmnің ұrpaқ berіp, tolyққandy tіrshіlіgіn zhalғastyryp otyratyn aymaғy.

Shemadaғy мащаб boyynsha organizmnің қalypty tіrshіlіgі optimaldy aymaқta ғana zhalғasady. Al, Одан не oңғa solғa auytқuy тялото ushin өlіmge dushar etedі.

Tabiғatta organizmderdің kөptegen tүrlerі ekologiyalyқ faktorlar zhiyntyғyna, onyң shektі mөlsherі променена tөzіmdіlіk shegіne baғyna bermeydі. Kerіsіnshe қolaysyz ekologiyalyқ ortalarda қalypty tіrshіlіgіn zhalғastyra beredі. Organizmderdің bұl tobyn evribiontty tүrler deydі. Mәselen, Іle Alataunynyң shyrshaly ormanynda tіrshіlіk etetіn aқtiіn ushin shekteushі фактор - қorek. Sol siyaқty zhemіs-zhidegі мол toғaylarda тек dәnmen қorektenetіn құstar basym Bolado. Әsіrese, sekseuіldі ormandardyң tұrғyny sekseuіl zhorga torғayy, Іle Alataunynyң Батис bөlіgіnde, Aқsu-Zhabaғly қoryғynda kezdesetіn zhұmaқ torғay, Alakөldің reliktі shaғalasy, shөl-shөleyttі құmdy aymaқtyң sәnі - қaraқұyryқ TB aң променена құstar taraluy shektelgen stenobiontty tүrlerge zhatady. Steneobiontty organizmderdің evribiontty organizmderden ayyrmashylyғy taralu aymaғynyң shekteluіne baylanysty morfologiyalyқ, fiziologiyalyқ zhane ekologiyalyқ zhaғynan beyіmdelu erekshelіkterі basymyraқ Bolado. Oғan tәn belgіler - tүsіnің ortaғa қaray ұlasuy, tүnge қaray aktivtі tіrshіlіgі, іn қazu кортове үnemdeu TB қasietterі zhatady. Faktorlardyң organizmderge әserіnің bіrtektі bolmauy biologiyalyқ kөptүrlіlіgіne әser etuіmen bіrge olardyң geografiyalyқ beldeuler zhane Tabigat zonalary boyynsha taraluyna да әser etedі. Nәtizhesіnde, tabiғattyң әrtүrlі landshaftarynda mikroorganizmder, zhanuarlar променена өsіmdіkterdің belgіlі БЛП bіregey zhiyntyғy ortaқ zhaғdayda tіrshіlіk etedі.

Organizmderge әser etushі faktorlar

Biologiyalyқ yrғaқtar. Photoperiodism. Tәulіktіk yrғaқ. Zhyldyқ yrғaқ. Mausymdyқ yrғaқ. Іshkі yrғaқtar.Bioindikatorlar. Mұhittardyң tolysuy қaytuy променило. Zhazғy ұyқy. Қysқy ұyқy. Tynyshtyқ kezeң. Diafauza. Cryostasis. Миграция.

Ekologiyalyқ faktorlar kөptүrlі bolғanymen olardyң organizmderge әser etuі bіrdey bolmaydy. Bіraқta әrbіr ZhEKe faktorlardyң өzіndіk әser ETU әreketі erekshelenedі.

Zharyқ. Zharyқ tіrі organizmder ushin negіzgі faktorlardyң bіrі. Кун sәulesіnің Ер betіne kelіp zhetetіn barlyқ mөlsherіnің тек 50% ғana bіzge kөrіnse, ал қalғan bөlіgіn kөrіnbeytіn infraқyzyl zhane ultrakүlgіn sәuleler құraydy. Zharyқ әsіrese Zhasyl өsіmdіkter ushin өte қazhet. Өytkenі, fitosintez protsesі тек zharyқta ғana zhүredі.

Tіrі organizmder ushin zharyқtyң мол tүsuі, kүshі, sapasy променена mөlsherі үlken роля atқarady. Kөptegen organizmder ushin zharyқ onyң tіrshіlіgі ushin (kөbeyu, baғdar, TB) mіndettі tүrde Болу Kerek. Al, bіraz organizmder ushin zharyқtyң қazhettіgі Shamal. Sondyқtan zharyққa қatysty organizmderdі - zharyқ sүygіshter, kөleңke sүygіshter Немес қaraңғylyқty sүyetіnder ataydy Dep.

Температура. Organizmderdің tіrshіlіgі Myung дама zhane taraluy ushin қazhettі faktorlardyң bіrі. Sondyқtan organizmder tөmengі Немес zhoғarғy temperaturaғa beyіmdele otyryp өzіnің қalypty tіrshіlіgіn үylestіrіp otyrady.

Zhylu rezhimі. Казахстан zhaғdayynda oңtүstіkten soltүstіkke қaray өzgerіp otyrady. Өsіmdіkter променена zhanuarlar zhyludy tүrlіshe қabyldaydy zhane uaқyt пени zhyl mausymdaryna baylanysty әrtүrlі talap қoyady. Mәselen, Zhylu өsіmdіkter ushin AUA rayynyң қolaysyz mezgіlіnen saқtap қalu ushin қazhet. Suyқtan Немес ystyқtan қorғanu ushin өsіmdіkterdің әrtүrlі Tabigat zonalaryna beyіmdelgen formalary kelіp shyққan. Mәselen, тундра өsіmdіkterі Уви әrі zherbettengen bolyp Келсо Ал субтропиците тропни променена өsіmdіkterdі orken, zhapyraқtarynyң tүrіn өzgertіp, қurap Немес keuіp ketuden saқtanuғa beyіmdelgen. Shөl, shөleyttі zherlerde өsetіn өsіmdіkter де zhyludan қorғanu ushin sabaқ, zhapyrak, Tamyr TB mүshelerіnің tүrіn өzgertken. Mәselen, Казахстан shөl-shөleyttі aymaқtarynda өsetіn skseuіl, қylsha, құm akatsiyasy, terіsken, zhantaқ, ак Zhusan, Isen TB өsіmdіkterdі atauғa Bolado. Zhoғarғy Немес tөmengі температура өsіmdіkterdің anatomiyalyқ-fiziologiyalyқ beyіmdeluge де kүshtі әser etedі. Mәselen, zhoғary температура өsіmdіkterde tranpiratsiya protsesіn, kletkada tұz zhinaқtaudy tezdetіp, ustitsa arқyly кортове bulandyrudy azayta tүsedі. Al temperaturanyң tөmendeuі өsіmdіk kletkasyndaғy қant TB organikalyқ zattardy kөbeyte tүsіp suyққa tөzіmdіlіgіn arttyrady.

Zhanuarlar dүniesіnde klimattyң қolaysyz zhaғdaylaryna beyіmdelu Zholdary өsіmdіkterge қaraғanda kөp Салала bolyp keledі.Onyң negіzgі belgіlerі - zhanuarlardyң қysқa dayyndyғynyң қor Jin, tүsіnің өzgeruі, қoңdanuy, mіnez-құlқynyң өzgeruіnen kөruge Bolado. Sonyң bіrі - zhanuarlardyң қysқy ұyқyғa ketuі. Ұyқynyң - қysқy zhane zhazғy tүrlerі bolady.Zhazғy ұyқy zhoғarғy temperaturaғa tәueldі.

Zhanuarlardyң ұyқyғa сьомга kezeңі променена солна uaқyt aralyғynda organizmder denesіnde tүrlі fiziologiyalyқ, biohimiyalyқ өzgerіster Bolado. Қysқy ұyқyғa сьомга sүtқoektіler, bauyrmen zhorғalaushylar, қosmekendіler zhane omyrtқasyz TB organizmder өkіlderіne tәn құbylys. Keybіreuler қysқy ұyқy kezeңіn әlsіn-әlsіn oyanyp, tіptі aktivtі өtkіzedі.Mәselen, kәdіmgі bіzdің Konyr Ayu қysқy ekzeңіnde dүniege әkeledі.

Kөptegen organizmder ushin kөbeyudің beyіmdeluge қatysty қaytalanudyңmausymғa tәueldіlіgі bayқalady.Zhalpy kөbeyuge әser etetіn қozғaushy фактор солна ortanyң zharyқ rezhimі bolyp keledі.Al, keybіr қosmekendіler, Bauyrmen zhorғalaushylar ushin қozғaushy kүsh ylғal Немес температура Болу mүmkіn.

Organizmderdің tynyshtyқ kezeңі (diapause) әsіrese nasekomdarda, өrmekshі zhane Shayan tәrіzdіlerde zhiі bіlіnedі.Olardyң bіzdің zherіmіzde қystyқ zhane zhazdyқ tynyshtyқ kezeңіn дама fazalarynyң әrtүrlі satysynda өtkіzuge beyіmdelgen.Mәselen, tүt Zhibek kөbelkterіnің қystay zhұmyrtқalary, kәdіmgі қaraғay kөbelegіnің gusenitsasy, ал қalaқay променена зеле kөbelegіnің eresekterі қystap shyғady.

Zhanuarlar dүniesіnің kөptegen tүrlerі - AUA rayynyң қolaysyz zhaғdayynan oryn auystyruғa (миграция), ұzaқ saparlar sheguge (zhyl құstary) beyіmdeledі.Bұl beyіmdeluler kөbіne - photoperiodism құbylysyna tәueldі.Oryn auystyru ұzaқ Немес қysқa merzіmdі bolyp bөlіnedі. Olardyң tәulіktіk, mausymdyқ zhane zhyldyқ tүrlerіn azhyratuғa bolady.Eң ұzaқ Sapar shegetіnder құstar zharқanattar променило. Mysaly, bіzdің respublikamyzdyң zherіne Sona тундра қiyr Shygys aymaқtarynan құstar Келсо Ал bіzdің құstarөz kezegіnde Derorta teңіzі, Африка, Австрия, Үndі zhaғalaularyna Sapar shegedі.Құstardyң keybіreulerі оса kezeңde 400-13000 shaқyrymғa deyіn ұshatyny anyқtalғan.Anyқtaudyң bіrden БЛП Жоли - құstarғa kөktemde Немес kүzde saқina salu.Sol arқyly zhyl құstarynyң қysta Немес zhazda қay zherlerge baratynyn dәl anyқtap otyrady. Ona bүkіl dүniezhүzіlіk орнитология ұyymy zhүzege asyrady.

Organizmderdің beyіmdelu protsesіndegі erekshe құbylystyң bіrі - летаргия. Cryostasis organizmderdің beyіmdelu deңgeiіnің eң tөmengі satysy. Bұl kezde organizmderde tіrshіlіk nyshanynyң barlyқ belgіlerі toқtalyp өlіm shekarasynda tұrady.Olarғa negіzіnen өsіmdіk tұқymy, спор, БЛП kletkaly тялото kolevratka, dөңgelek құrttar, buyn ayaқylardyң kөptegen өkіlderі zhatady.Mәselen, atalғan organizmder anobioz kezіnde eң tөmengі -180 0 С тен tөmen Немес + 270 0 C температура на входящия zhoғarғy да kөteretіnі turaly ғylymi derekter bar.Organizmderdің atalғan қasietterі olardyң дама evolyutsiyasyndaғy eң zhoғarғy beyіmdelu deңgeiіn kөrsetetіn фактор ekenі sөssіz.


Taқyryp.3. Populyatsiyalyқ екология

Populyatsiyanyң tabiғattaғy сан mөlsherі. Populyatsiyanyң өzdіgіnen rettelu mehanizmі. Populyatsiyanyғ kөbeyuі. Populyatsiyanyң shyғyny. Shekten хиляди kөbeyu. Populyatsiyanyң kөbeyu potentsiyaly.

Население degenіmіz - belgіlі БЛП geografiyalyқ territoriyada tіrshіlk etuge beyіmdelgen, genetikalyқ shyғu tegі ОЛП, БЛП tүrge zhatatyn osobtar zhiyntyғy. Население latynnyң popilus - Halyk, топ Degen maғynany bіldіredі.

Әrbіr ZhEKe tүrdің өzіne tәn taralu aymaғy bolady.Olardyң солна aymaқtaғy до Сан mөlsherі әrtүrlі Болу mүmkіn. Populyatsiyanyң сан mөlsherіnің Ал Немес kөp Болу tүrdің shyғu tegіne, tarihyna, arealdyң kөlemіne TB kөptegen sebepterge baylanysty.

Organizmderdің populyatsiyalaryn Жан - zhaқty zertteushі ekologtar S.S.Shvarts, A.M.Gilyarov, A.V.Yablokovt.b.

Население - biologiyalyқ Бирлик retіnde өzіnің belgіlі құrylymy БЛП, қasietterі zhane atқaratyn funktsiyalary arқyly erekshelenedі. Население құrylymy ondaғy osobtar sanymen zhane keңіstіkte taraluymen sipattalady.

Al, populyatsiyanyң funktsiyasy basқa biologiyalyқ zhүyelermen ұқsas keledі. Население ғa tәn қasietterge - өsu, дама kөbeyu, ОРТ zhaғdaylarynyң өzgerіsіne beyіmdіlіgі, genetikalyқ shyғu tegі, ekologiyanyң zhaғdaylary zhatady.

Populitsiyanyң tabiғattaғy Сана tyғyzdyғy променило. Populyatsiyanyң Сана променена tyғyzdyғy onyң қasietterіn sipattaytyn negіzgі kөrsetkіsh bolyp sanalady. Populyatsiyanyң Сана degenіmіz belgіlі БЛП kөlemdegі Немес territoriyadaғy osobtardyң zhalpy sany.Organizmderdің Сана tabiғatta tұraқty bolmaydy.Onyң Ал Немес kөp Болу osobtardyң өsіmtaldyғy променена shyғynyna (өluі) baylanysty.

Populyatsiyanyң tyғyzdyғy - belgіlі БЛП kөlemdegі Немес keңіstіktegі osobtardyң Сана променена biomassasyn salmaғymen өlshenedі.

Populyatsiyalardyң tyғyzdyғy olardyң sanyna baylanysty өzgerіp otyrady.Tyғyzdyқ sheksіz өsuі mүmkіn emes.Osyғan Ori, populyatsiyalardyң kezdeysoқ, bіrkelkі zhane toptanyp taralu Zholdary бар.

Kezdeysoқ taralu - тек bіregey ortaғa tәn құbylys.Mәselen, egіstіkterde ziyankes zhәndіkterdің taraluy alғashynda kezdeysoқ bolғanymen bіrte - bіrte kөbeye tүsіp маркировка Немес shashyrandy taralu Sipat ALADI. Oganizmderdің toptanyp taraluy zhiі kezdesedі әrі kezdeysoқ че Болу mүmkіn. Mysaly, ormandarda aғashtar alғashynda toptanyp kezdesse bіrte - bіrte bіrkelkі өse bastaydy.Өsіmdіkterdің taraluy, tұқym спор, zhemіs arқyly zhүzege asady.Al, zhanuarlardyң taraluy aktivtі Немес passivtі Болу mүmkіn.Mәselen, aktivtі taralu tүlkі, bұғy TB tұyaқty aңdarda zhiі kezdesedі.Passivtі taralu kөbіnese bayau қozғalatyn zhanuarlarғa tәn.Aktivtі taralatyn organizmderde shekaralyқ shekteu bolmay қalady, ал passivtі organizmderde ayқyn bayқalatyn shekaralyқ arealdar zhiі kezdesedі. Olard bіz қosmekendіler, bauyrmen zhorғalaushylar, molyuskalar tіrshіlіgі nenkөremіz.

Populyatsiyalardyң arealynyң keң Немес катран Болу organizmderdің Дене mөlsherі қozғalu aktivtіlіgі, қorek қoryna TB kөptegen abiotikalyқ faktrolarғa baylanysty Bolado. Mәselen, kәdіmgі shөptesіn zherlerde nasekomdardyң Сана myңdaғan osobқa zhetuі mүmkіn.

Al, kerіsіnshe іrі hayuanattar променена үlken aғashtardyң populyatsiyalardyң Сана променена tyғyzdyғy Shamal bolady.Populyatsiyalardyң Сана променена tyғyzdyғynyң tұraқty Болу adamnyң іs - әreketіne де tyғyz baylanysty. Sol siyaқty қorektіk faktorlardyң да rolі erekshe.Ony bіz ак tiіn, қoyan, kekіlіk, қyrғauyl TB aғzalardyң tabiғattaғy қorek Ал bolғan zhyldary kүrt azayyp ketuіnen bayқaymyz. Sondyқtan, tabiғatta populyatsiyalardyң Сана eshқashan да tұraқty bolmaytyny zaңdy құbylys.Bіraқ, keybіr zhaғdaylarda populyatsiyalardyң Sana БЛП baғytta kүrt kөbeyіp Немес azayyp ketuі mүmkіn. Bұl protsester tabiғatta zhiі kezdesedі. Onyң sebepterі kөp. Olarғa - tүrdің genetikalyқ shyғu tegі, ОРТ faktorlary өsu zhyldamdyғy bәsekelestіk, қorektіk мол Болу TB

Populyatsiyanyң tabiғattaғy сан mөlsherіnің retteluі

Әrbіr tүrdің kөbeyuіnің zhoғarғy zhane tөmengі shegі bolady.odan әrі tүr kөbeye almaydy. Sondyқtan KEZ kelgen жители на Сан mөlsherі optimaldy zhaғdayda ұstap tұruғa tyrysady. Organizmderdің tabiғattaғy sanynyң auytқuynyң iәulіktіk zhane mausymdyқ kezeңderіn bayқauғa Bolado. Mәselen, ұsaқ sүtқorektіler, kemіrgіshter, keybіr құstar променена nasekomdardyң өsu, kөbeyu потенциали өte zhoғary bolady.Kemіrgіshter БЛП Mouse іshіnde ESE 300-500, ал keybіr nasekomdar 1300-1500 ESE kөbeyetіnі ғylymғa mәlіm. Mұnday құbylystar әsіrese, shegіrtkelerde, zhұқpaly aurulardyң қozdyrғyshtary, virustary променена bakteriyalar өmіrіnde zhiі kezdesіp auylsharuashylyғyna Адам Немес өmіrіne үlken қauіp tөndіredі.

Populyatsiyalardyң tabiғattaғy sanynyң kүrt azayyp ketuі де қalypty zhaғday Emesa. Kay zhaғdayda populyatsiyalar sirek bіrte - bіrte құryp ketuі mүmkіn.

Populyatsiyalardyң tabiғattaғy sanynyң tұraқty қaytalanbaytyn, sirek қaytalanatyn, yrғaқty қaytalanatyn, tұraқty қaytalanatyn zhaғdaylaryn kezdestіruge bolady.Mәselen, tұraқty қaytalanbaytyn auytқular tarihta bіrneshe mysaldar arқyly kөrіnіs Берген. Amerikandyқ shabaқ balyқtardy Аула 1900 zhyldan bastap zhyl Saiyn 2000 т bolғan. Одан soң такива Аула bіrneshe zhyl bіrden 98% kelіp-Ketkov. Al 1944 zhyldan bastap taғy да zhylyna 2500 тона shabaқ Аула bastaғan.

Tabiғatta kezdesetіn mұnday құbylystarғa той toғyzynshy ғasyr променена zhiyrmasynshy ғasyr aralyғynda Resey zherіndegі zhұpsyz tүn kөbelegіnің, Австрия zherіndegі қoyan променена Gavaya aralyndaғy бодлив kaktusynyң, euraziyaғa keң taralғan Колорадо қoңyzy променена амброзия aramshөbіn mysalғa keltіruge Bolado.

Populyatsiyalardyң өsіmtaldyғy, өlіm-zhіtіm (shyғymy) zhane taraluy променена oryn auystyruy olardyң tabiғattaғy сан mөlsherіnің auytқuyna tәueldі bolyp keledі.

Organizmderdің kөbeyu mүmkіndіgі өte zhoғary. Ona organizmnyң biotikalyқ potentsiyaly deydі. Ғalymdar keybіr organizmderdің teoriyalyқ өsіmtaldyғyn zerttegen kezde kөptegen қyzyқty faktіlerge kөzderі zhetken. Mәselen bakteriyalar әrbіr 20 минути Saiyn kөbeyuge қabіlettі bolғan. Egerde olardyң kөbeyuіne eshbіr kedergі boldmaғan zhaғdayda 36 saғat іshіnde bүkіl Sharyn қaptap ketetіndіgі dәleldengen.

Organizmderdің tabiғattaғy сан mөlsherі olardyң shyғynynada kөp baylanysty. Populyatsiyanyң shyғyny (өsіmі, zhіtіm) degenіmіz - belgіlі БЛП uaқyt aralyғyndaғy өlgen osobtarynyң Сана. Organizmderdің shyғyny ОРТ zhaғdaylaryna, қorekke, aurularғa, populyatsiyanyң zhane erekshelіkterі променена TB kөptegen faktorlarғa tәueldі bolyp keledі. Keybіr organizmderdің shyғyny Zhas kezіnde zhoғary Bolsa, ал bіrazy eresek kezderіnde kөbіrek өledі.

Tabiғatta sirek bolsada populyatsiyalardyң keybіr tүrlerіnің өsu Немес өlіm-zhіtіmі shekten хиляди kөbeyіp Кейд kerіsіnshe kөrіnіs beretіn zhayy kezdesedі. Egerde население kүrt kөbeyіp CSTE такива өsіmtaldyғy zhoғary organizmderge zhatқyzamyz. Onda populyatsiyalardy kөbіnese ұsaқ organizmderdің өkіlderі құraydy.

Dүniezhүzіlіk tәzhіribelerde mұnday faktіlerі zhiі kezdesedі. Mәselen, Казахстан zhaғdayynda Америка materigіnің Колорадо қoңyzy, amerikandyқ ак kөbelek, Италия zherіnen Engen Ala torғay, shegіrtke, өsіmdіkterden amerikandyқ амброзия Арам schөbі, zhabayy kүnbaғys, shyryshty Арам shөp TB kөptegen tүrler өlkemіzdің Aul sharuashylyғynyң қauіptі ziyankesterіne aynalyp Otyr. Desede, zhoғaryda atalғan populyatsiyalardyң kөbeyu potentsiyaly tұraқty Emesa. Keybіreulerі yrғaқty қaytalanu zaңdylyққa baylanysty dүrkіn-dүrkіn 10, 20, 35, 40 dyldarda БЛП на задържане қaytalanyp, ал keybіreulerі kүrt kөbeyuіn toқtata bastaydy. Bұl zhaғdayda shekteushі фактор іske қosyldy. Osylayda populyatsiyanyң өzіndіk rettelu zhүyesі үzdіksіz zhұmys іsteydі.

Populyatsiyanyң kүrt azayuy Кейд abiotikalyқ faktorlarғa да baylanysty. Mysaly soңғy zhyldary Қazaқstanda muskrats aңnyң azayyp сьомга faktіsі tіrkeldі. Onyң Busta sebebі tіrshіlіk ortasynyң bұzyluy променена lastanuy bolyp Otyr. Negіzіnde populyatsiyanyң өlіm-zhіtіmі basym bolғan zhaғdayda tүr azayyp, bіrte-bіrte құryp ketuі mүmkіn.

Tүrlerdің құryp ketuіne soңғy ғasyrda abiotikalyқ faktorlarmen қatar antropogendіk zhaғdaylar tіkeley Немес zhanama әserіn tigіzude. Mәselen, Казахстан keң zhaziraly tyң zherіnen 1960-65 zhyldary такива Higuera kezіnde дадоха duadaғy, bezgeldek, baybaқ, zorman, Батис aymaқtardan құndyz, Susarov, betpaқdala өңіrіndegі құlan, zhabayy zhylқy, қabylandardyң bіrzhola zhoyylyp ketuіn aytuғa Bolado. Bіraқta, zertteuler nәtizhesі populyatsiyalardyң құryp ketuі өte sirek zhaғdayda zhүzege asatynyn zhane onyң bіrte-bіrte қayta қalpyna Kelu faktіlerіn де zhoққa shyғarmaydy. Tіpten, mұnday populyatsiyalardyң қalpyna kelіp kөbeyіp сьомга tәzhіribelerі де бар.


Taқyryp.4. Қauymdastyқ ekologiyasy (bіrlestіk) - synecology

Биотоп. Биоценоза. Biogeocoenosis. ЕКОТОП. Ekozhүye. Өndіrushіler. Қorektenushіler. Ydyrauytқyshtar. Boito. Биоценоза құrylymy. Phytophagy.

Биоценоза, biogeocoenosis zhane ekozhүyeler tүraly tүsіnіkter.

Tabiғatta әrtүrlі tүrlerdің populyatsiyalary bіregey zhүyelerge bіrіgіp іrі bіrlestіkter құrady. Olard Gylym tіlіnde bіrlestіkter Немес biotsenozdar ataydy Dep. Биоценоза (bіos- Омир, koіnos-zhalpy) - Tabigat zhaғdaylary bіregey zherlerde tіrshіlіk etetіn өsіmdіkter, zhanuarlar zhane mikroorganizmderdің zhiyntyғynan tұrady. Биоценоза құramyndaғy organizmderdің БЛП-bіrіmen қarym қatynasyn biotsenotikalyқ tұrғyda қarastyru қazhet. Өytkenі, Res-kelgen биоресурси өzіmen - өzі ZhEKe damymaydy. Ol әrқashan га tabiғatpen bіrlestіkte ғana Омир sүredі. Sondyқtan биоресурси komponentterіnің қolayly tіrshіlіk ortasy- biotoptardan tұrady. Yaғni, биотоп - tіrі organizmderdің zhiyntyғy tіrshіlk etetіn orta.Nәtizhesіnde биоценоза биотоп бин bіrlesіp - biogeotsenozdy құraydy. Alғash PET bұl termindі ғylymғa 1940 zhyly V.N.Sukachev engіzgen. Sonymen biogeocoenosis degenіmіz - биоценоза + biotpotyқ (екотоп) dialektikalyқbіrlestіgі. Ol tөmendegі құramdas bөlіkterden tұrady: өndіrushіler (Zhasyl өsіmdіkter) қorektenushіler (bіrіnshі - өsіmdіk қorektі zhәndіkter, ekіnshі - zhanuartektes қorektіler) ydyratushylar (mikroorganizmder) zhane өlі Tabigat komponentterі. Mіne оса kompennetterі arasyn үnemі қarym-қatynastar zhүrіp zhatady.

V.N.Sukachev (1880-1967) - biogeocenology ғylymynyң negіzіn salushy kөrnektі академик orys ғalymy.

Biotsenozdy zertteushі Gylym Салас - biocenology депа atalady.Al, biogetsenoz ұғymy тек биоценоза биотоп бин zhiyntyғy ғana Emesa, ол tabiғatyң bіrtұtas zhane өzіnің дама zaңdylyғy бар kүrdelі zhүye. Sondyқtan tabiғattaғy biologiyalyқ bіrlestіkter - Res-kelgen populyatsiyalar променена biotoptardan tұratyn kіshіgіrіm zhәndіk (Жануария) іnіnen bastap mұhittardyң biotasyn қamtityn Tabigat bіrlestіkterі. Eң үlken biologiyalyқ zhүye - Немес биосферен екосфера. Ole Ер sharynyң barlyқ tіrі organizmderі променена onyң tіrshіlіk etetіn fizikalyқ ortasyn қamtidy.

Ғylymda biogetsenoz ұғymynyң balamasy retіnde "ekozhүyeң terminі zhiі қoldanylady.Ony 1935 zhyly A.Tensli engіzgen.Shyn mәnіnde ekі bіrdey maғynany bіldіredі, әrі bіrіn-bіrі tolyқtyrady.

Biogetsenoz құrylymy. Biogetsenoz - biotoppen biotsenozdan tұrsa, ал onyң өzі (биоценоза) Одан әrі phytocoenosis (өsіmdіk) зооценози (Жануария) zhane microbiocenosis (микро organizmder) bolyp zhіkteledі.

Biogeocoenosis - trofikalyқ Sipatov tұrғysynan uaқyt пени keңіstіkke baylanysty - avtotrofty zhane geotrofty organizmderge zhіkteledі.Egerde biogeocoenosis ұғymy kөbіnese zerteletіn obektіnің құrylymy sipatyna sipattama Berumen shektelse, ал ekozhүye ondaғy atқaratyn funktsiyasyna kөbіrek

sipattaydy. Mәselen ekozhүyelerdegі 1) енергия aғymy 2) қorektіk tіzbekter 3) keңіstіkpen uaқytқa baylanysty kөptүrlіlіk құrylym 4) biogendі elementter aynalymy 5) еволюция zhane дама 6) basқaru 7) komponentterdің қarym-қatynastardy tolyқ қarastyrady.

Sondyқtan ekozhүye - ekologiyanyң funktsialdy Бирлик өlshemі. Onyң eң Busta қyzmetі - ondaғy komponentterdің БЛП-bіrіmen қarym-қatynas zhaғdayynda yқpal etuі.

Biotsenozdaғy қarym-қatynastardyң eң bastylary қorektіk zhane keңіstіktegі baylanystar. Қorektіk қarym-қatynastardy ғylymda - biotikalyқ faktorlar ataydy Dep. Yaғni, biotikalyқ faktror degenіmіz - tіrshіlіk barysyndaғy organizmderdің БЛП-bіrіne tigіzetіn әserі Немес yқpaly. Atalғan faktorlar әrtүrlі Sipat Ala otyryp БЛП ortada tіrshіlіk etetіn өsіmdіk - өsіmdіk қorektі тяло (растителноядни) ushin eң қazhettі ролеви atқarғanymen, kezegіnde fitofagtar да өsіmdіktің өnіmdіlіgіn azaytyp, қolaysyz zhaғday tuғyzady. Osynyң barlyғy биоресурси құrylymynyң kүrdelіlіgіn zhane ondaғy tіrshіlіk ielerіnің БЛП-bіrіne tәueldі, paydaly Немес kerі әser ете otyryp үnemі дама үstіnde ekendіgіn kөrsetedі.

Biotsenozdyң tүrlіk құrylymy. Әrbіr biotsenozdyң өzіndіk tүrlіk құramy қalyptasқan.Sondyқtan biotsenozda БЛП tүrdің populyatsiyalary өte kөp Bolsa, ал ekіnshіlerі kerіsіnshe Болу mүmkіn. Osyғan baylanysty биоресурси ondaғy tүrlerdің sanymen zhane sapasymen sipattalady. Egerde biotsenozda БЛП Немес ekі өsіmdіk tүrі onyң 90 payyzyn құrasa daminantty (basym) өsіmdіkterge ите Bolado. Кейд mұnday өsіmdіkterdі солна biotsinozdyқ edificators ataydy тези депа. Mәselen, қaraғayly Ormandy қaraғay - edificators bolyp sanalady.

Biotsenozdyқ keңіstіk құrylymy. Biotsenozdarғa organizmder alғash PET қonystanғannan bastap kөptegen ekologiyalyқ faktorlarғa baylanysty oryn tebedі. Organizmder zherdің relefіne қaray gorizontaldy Немес vertikaldy baғytty ornalasuy mүmkіn. Ol ushin әrbіr ZhEKe tүr БЛП-bіrіne kedergі keltіrmeuі tiіs. Sonyң biotsenozdaғy БЛП kөrіnіsі - yarustylyқ (қatarlyқ). Yarustylyқ - biotsenozdardyң biіktіk boyynsha zhіkteluі. Yarustylyқty өsіmdіkter bіrlestіgіnen kөruge Bolado. Mәselen, ormannan 6 yarustylyқty kezdestіremіz:

1 - eң ұzyn aғashtar (shyrsha, қaraғay, Йемен TB);

2 - ekіnshі қatarly aғashtar (sheten, yrғay);

3 - bұtaly aғashtar (Chiyah, itmұryn TB);

4 - zhartylay bұtaly aғashtar (tobylғy, sasyrlar);

5 - shөptesіn өsіmdіkter (қamyzdyқ, shayқұray);

6 - қynalar mүkterі променило.

Tіptі yarustylyқtyң Ер Asta bөlіmderіnde ayқyndauғa Bolado. Әrbіr yarusқa tәn onyң микроклимат, tүrlіk құramy, beyіmdelu belgіlerі zhіktelgen.

Topyraқtaғy, sudaғy organizmderdің де өzіne tәn yarustylyққa bayқauғa Bolado. Bіraқ, mұndaғy ekologiyalyқ faktorlar променената talaptar әrtүrlі Болу mүmkіn. Sol siyaқty yarustylyқ zaңyna baғynbaytyn tүrler де бар. Mәselen, olardyң қataryna kөptegen parazitterdі, PI aңdar променена құstardy zhatқyzuғa Bolado. Yarustylyқ пени gorizontaldy biotsenozdardyң да keңіstіk құrylymy erekshelenedі.

Biotsenozdyң ekologiyalyқ құrylymy. Әrbіr биоресурси organizmderdің belgіlі БЛП ekologiyalyқ toptarynan tұrady. Olar kөbіnese ylғal, zharyқ, қorekke TB faktorlarғa baylanysty zhәktelіp otyrady zhane өzіndіk қyzmet atқarady. Ekologiyalyқ құrylym - biotsenozdaғy tүrler zhiyntyғy променената keңіstіk arқyly sipattalady. Биоценоза - uaқyt пени keңіstіkke қatysty zhane antropogendіk faktorlarғa baylanystyөzgerіp otyrady. Sondyқtan, biotsenozdardyң zhәy zhane kүrdelі tipterіn azhyratuғa Bolado. Mәselen, Tropic biotsenozdary Myung-Казахстан Ormandy даде biotsenozdaryn eshbіr salystyruғa bolmaydy. Olar БЛП-bіrіmen tүrdің kөptүrlіlіgіmen де, де biomassamen erekshelenedі. Atap aytқanda shөl-shөleyttі, тундра biotsenozdary zhәy biotsenozdar қataryna zhatady, ал Орман даде Ormandy, tropikalyқ biotsenozdary kүrdelі biotsenozdar bolyp esepteledі.

Su biotsenozdary құrlyқpen salystyrғanda қarapayym bolyp keledі. Ol kөbіnese су zhүyesіnde құrlyқtaғyday атмосфера променена topyraқtyң bolmauy, әrі zhetekshі faktorlardyң (zharyқ, температура, қorek, қysym, ottegі TB) bіregey роля atқaratyny belgіlі.


Biotikalyқ қarym-қatynastar

Biotikalyқ қarym-қatygnastar. Bәsekelestіk. Zhyrtқyshtyқ. Паразитизъм. Ziyankes zhәndіkter. Paydaly zhәndіkter. Aura taratushylar. Симбиоза. Коменсализъм. Мутуализъм. Zoohariya. Алелопатия. Attraktivtі. Repellentter. Ammensalizm.

Bәsekelestіk. Bәsekelestіk degenіmіz - БЛП Немес bіrneshe tүrge zhatatyn organizmderdің өzara қorek, tұraғy TB resurstardyң zhetіspeushіlіk zhaғdayyndaғy қarym-қatynastardyң kөrіnіsі.

Kezіnde Дарвин tүr іshіndegі bәsekelestіktі tіrshіlіk ushin kүrestің maңyzdy әrі zhoғarғy Formas retіnde baғalaғan. Bұl kөrіnіs өsіmdіkter променили zhanuarlar arasynda zhiі bayқalady. Mәselen, kәdіmgі shyrshalardyң өzdіgіnen sireuі Немес құmyrsқalardyң қyrylyp populyatsiyasyn retteuі zhatady.

Tүraralyқ bәsekelestіk әr tүrge zhatatyn tүrler arasynda Bolado. Ol bіrde ayқyn bіlіnse, bіrde passivtі kөrіned. Sondyқtan еколог G.F.Gauzenің zertteulerі boyynsha ekі tүrge zhatatyn populyatsiyalar ем uaқytta сх полюси Омир sүre almaydy. Onyң bіreuі aktivtі tүr retіnde basymdylyқ kөrsetіp ekіnshіsіn yғystyrady Немес zhoyyp zhіberedі. Bұl әrine қorektіk resursқa tәueldі bolғan zhaғdayda іske Асад.

Keybіr zhaғdayda bәsekelestіk қorektіk фактор arқyly Emesa basқada (mіnez-құlyқ tұraғy ushin, TB територия) faktorlardyң zhetіspeuіnen де Bolado.

Zhyrtқyshtyқ. Zhyrtқyshtyқ tүrler arasynda bolatyn қarym-қatynastardyң eң zhoғarғy Formas. Ol Кейд қorek територия TB resurstar ushin bіrіn-bіrі өltіru, өuu, zheu arқyly kөrіnіs beredі.

Zhyrtқyshtyқ organizmder ushin oңayғa tүspeydі. Ol ushin zhyrtқysh zhemtіgіn aldymen іzdep tauyp ұstauy қazhet. Ал. Zhemtіk өz kezegіnde zhauyn Degen қorғanys қabіletі Немес zhoғary beyіmdelushіlіk қasietke ите Bolado. Bұl құbylystar ғasyrlar Boyi damyp boyynda morfologiyalyқ тяло, fiziologiyalyқ, biohimiyalyқ TB өzgerіster zhүru arқyly kөrіnіs beredі. Olar өsіmdіkterde tіken, қabyқ, zhaғymsyz iіs tүrіnde bіlіnse, ал zhanuarlar dүniesіnde uly bezder, pantsirler, қorғanys tүster, mіnez-құlқynyң өzgeruі, tүrіn өzgertu, denesіnің keybіr mүshesіn bөlіp Tastau, қashyp сьомга, zhasyrynu TB құbylystar arқyly zhүzege Асад. Tіptі құstar, tүz taғylary SES до шоу, қarsy шабу, қatty

dybys shyғaruғa deyіn beyіmdelgen. Evolution barysynda keybіr zhyrtқyshtar zhemtіgіn taңdap zheuge, ekіnshіlerі kөpқorektіlerge aynalғan. Mәselen, қasқyr kөp қorektі Bolsa, ал keybіr құstar тек balyқpen қorektenuge beyіmdelgen. Tіptі keybіr іrі zhyrtқyshtar қoregіn taңdaumen қatar такива қorғap otyrғan. Nәtizhesіnde, zhyrtқyshtarғa tәn aggresivtі, bayau, keybіrde passivtі (өlekselermen қorektenetіnder) formalary kelіp shyққan.

Адам Balas zhyrtқysh aңdar променена құstardy bayқap, olardyң mіnez-құlқyna қaray ч қoyyp, қolғa үyretіp Madeni formalaryn shyғaruғa ұmtylyp otyrғan. Keybіr kezeңderde zhyrtқysh aң променена құstardy "ziyandyң," қas Jau "," құbyzhyқ "изгрев слънце kөle-kerneu қyryp-zhoyyp otyrғan. XIX-ғasyrdyң Busta kezderіnde zhyrtқyshtardy (қasқyr, zhyrtқysh құstar TB) Адам Balas zhoyyp tarihta kүtpegen ekologiyalyқ apattarғa ұshyrap otyrғan. Mәselen, қasқyrlardy қyryp tүz taғylardyң arasyndaғy zhұқpaly aurulardyң МОН taralyp aңdardyң қyryluy Немес zhyrtқysh құstardy қyryp аура taratқysh kemіrgіshterdің қaptap ketuі, китайски Super zherіndeқos Kanatty құstardy қyryp egіnnің tүsіmіnің tөmendep ketuі TB kөptegen faktorlar osynyң ayғaғy Bolsa Kerek. Shyn mәnіnde, zhyrtқysh zhanuarlar - өte paydaly organizmder ekenі қazіr barschamyzғa mәlіm. Olar "даде sanitaryң retіnde biotsenozdaғy tүrler arasyndaғy тепе-teңdіktі saқtap, onyң дама yrғaғyn rettep otyrady. Yaғni, zhyrtқyshtyқ - Tabigat sұryptaudaғy negіzgі zhetekshі фактор. Nәtizhesіnde, populyatsiyalardyң sapalyқ құramy progressivtі tүrde damyp otyrady. Al, өz kezegіnde zhemtіktі zhyrtқyshқa tіkeley әser ете otyryp, onyң progressivtі damuyna yқpal etedі. Osylaysha қarama-қarsylyқtyң әserі evolyutsiyanyң қozғaushy kүshіne aynalyp zhyrtқysh пени zhemtіktің ара salmaғyn дисбаланс zhaғdayynda rettep otyratyny anyқ.

Паразитизъм. Паразитизъм - БЛП tүrdің өkіlіnің ekіnshі tүr өkіlіn қorek Немес tіrshіlіk ortasy retіnde paydalanu arқyly tіrshіlіk etuі.

Parazittіk құbylys organizmder arasynda қorek ushin tіkeley zhanasu arқyly bіrte-bіrte Платен bolғan. Bұl protsesster bakteriyadan bastap zhoғary satydaғy organizmder arasynda Bolado. Әsіresі, вирус, бактерия, saңyrauқұlaқ, қarapayymdylar, құrttar arasynda zhiі kezdesedі. Sol siyaқty өsіmdіk пени өsіmdіk, Жануария променена Жануария zhane өsіmdіk пени Жануария arasynda да parazittіk құbylys zhaқsy damyғan. Parazitterdің қorektі taңdauyna, beyіmdnluіne қaray monoparazitter, oligoparazitter bolyp zhіkteledі. Keybіreulerі syrtқy (ektoparazitter) zhane іshkі (endoparazitter) parazitter bolyp beyіmdelgen. Olardyң іshіnde paydaly да Немес өte қauіptі аура taratatyn tүrlerі де barshylyқ (16 Suret). Bіraқ olardyң қay tүrі bolmasyn tabiғatta Орна tolmas rolі бар. Mәselen, bіzdің zherіmіzde kezdesetіn ziyankesnasekomdardyң parazitterі olardyң tabiғattaғy sanyn rettep Aul sharuashylyғynda мол Платен әkeledі. Bir ғana құm tyshқannyң үstіnen Немес іshkі mүshelerіnen parazittіk zhәndіkterdің 19 tүrі tabylғan. Al, adamnyң іshek-қaryn, өkpe, bauyrlarynda kezdesetіn Ascaris, ехинококоза, TB organizmder parazitter қataryna zhatady.

Parazitterdің kөptegen tүrlerі zhұқpaly tіpten қaterlі aurular (sүzek, tyrysқaқ, bezgek, енцефалит, както TB) taratady. Olardyң қataryna Өazaқstan territoriyasynda zhiі kezdesetіn MASA, Sone, құmyty, bүrge, keneler zhatady. Әsіrese, respublikamyzdyң shөl-shөleyttі zonalarynda kezdesetіn MASA, bүrge, kenelerdің biologiyasyn bіlu, olarmen kүrestі, saқtanudy zheңіldeterі sөzsіz.

Kөptegen zhanuarlar (tүlkі, қoyan, zhyrtқysh құstar, қarsaқ TB) parazitterdі taratushylar retіnde роля atқarady. Al, Казахстан, Shyңys oblystarynyң Tauli alқaptarynda keң taralyp otyrғan zhapon entsifalitіnің қauіptі паразит ekenіn bіlgenіmіz zhөn.

Симбиоза. Ekі tүrge zhatatyn organizmderdіңkeңіstіktk БЛП-bіrіne eshbіr ziyanyn tigіzbey kerіsіnshe selbesіp paydaly tіrshіlіk etuі. Mәselen, құmyrsқa променена өsіmdіk bitі отшелник shayany променена актиния arasyndaғy selbesіn tіrshіlіk ETU оса қarym-қatynasқa zhatady. Өsіmdіkter arasynda қynalar - baldyr променена saңyrauқұlaқ arasyndaғy selbesіp tіrshіlіk etudің kөrіnіsі bolyp tabylady.

Коменсализъм. Немес aramtamaқtyқ құbylys. Bұl simbiozdyңbіr Formas retіnde belgіlі. Yaғni, БЛП tүrdің қorektіk қaldyғymen ekіnshі организми қorektene otyryp oғan eshbіr keltіrmeydі пауза. Al Кейд ekіnshі организми bіrіnshіsіn қozғalu құraly Немес қorғanysy retіnde де paydalanady. Mәselen, іrі balyқtardyң zhelbezegіnde ұsaқ balyқtar erkіn tіrshіlіk etuge beyіmdelgen. Egerde kommensalar БЛП-bіrіne хиатус keltіre bastasa onyң bіreuі parazittіk Немес bәsekelestіk zholғa tүsedі.

Мутуализъм. Әr tүrge zhatatyn organizmderdің БЛП-bіrіne қolayly zhaғday tuғyzuғa otyryp selbesіp tіrshіlіk etuі. Mәselen отшелник shayany променена актиния arasyndaғy қarym-қatynas Немес құmyrsқa променили өsіmdіk bitі arasyndaғy Bailanys osynyң zharқyn mysaly.

Zoohariya. Zhanuarlardyң oryn auystyruy arқyly өsіmdіk tққymdaryn keңіstіkke taratu құbylysy. Zoohariya - өsіmdіkter променена zhanuarlar dүniesіnің БЛП tobynyң ұzaқ zhyldar Boyi bіrlestіkte tіrshіlіk etuіnің zhemіsі. Nәtizhesіnde, өsіmdіkter tұқymynda zhabysқysh іlgekter, қylshyқtar Платен bolyp Olar құstar, sүt қorektіlerdің, basқa да zhәndіkterdіңdenesіne zhabysuғa beyіmdelіp солна arқyly Alys keңіstіkterge Tarapov otyrғan. Өsіmdіk tұқymdarynyң bұl zholmen taraluyn - ektozoohariya deydі. Al, keybіr өsіmdіkterdің tұқymdary zhanuarlardyң nәzhіsterі arқyly taralady. Olard - endozoohariyalyқ taralu Жоли ataydy Dep.

Aleopatiya. Bұl organizmderdің denesіnen өzіne tәn himiyalyқ өnіmder shyғaru arқyly қarym-қatynas Zhasa Жоли. Yaғni, өsіmdіkterden bөlіngen zattar yuasқa zhanuarlarғa terіs Немес zhaғymdy әserіn tigіzetіn қasietke ите Bolado. Mәselen, kәdіmgі Zhusan iіsі kөptegen өsіmdіkterge (zhүgerі, Kartopya, доматен TB) terіs әserіn tigіzse, черен боб Ал өsіmdіgі - bidaydyң өsuіn tezheytіn kөrіnedі.

Өsіmdіkterden bөlіnetіn zattar zhaunarlarғa elіktіrgіsh (attraktivtі) Немес zhiіrkendіrgіsh (repellenttі) tүrіnd әser etedі. Bұl қasietter әsіrese bіrtektі orektіler zhane parazitter ushin өte maңyzdy.

Zhanuarlar да өzіnen zhaғymdy Кейд zhaғymsyz keletіn әrtүrlі aktivtі zattar bөlіp өzіnің zhauyn қarsy Немес elіktіrgіsh сигнал bnou sipatyna ите bolғan. Biologiyalyқ aktivtі zattar kөp organizmder bөlіnedі. Mәselen, kөpke belgіlі antibiotikter - пеницилин, стрептомицин, gibberilin meditsinada zhiі қoldanydy.

Organizmderge terіs yқpalyn tigіzu arқyly қarym-қatynas zhasaudyң taғy БЛП tүrіn - ammensalizm ataydy Dep.

Keybіr organizmder ekіnshіlerі ushin shekten хиляди agressivtі bolyp keledі. Mәselen, keybіr құmyrsқalar kөrshіlnһes құmyrsқa ileulerіnen zhұmyrtқa Мени bolatyn instinkttің zhoғary deңgeydegі kөrіnіsі Bolsa Kerek.


Ekozhүyeler turaly tүsіnіkter

Ekozhүye. Ekozhүye komponentterі. ЕКОТОП. Құrlyқ ekozhүyesі. Su ekozhүyesі. Avtotroftar. Geterotroftar. Өzen, Kol ekozhүyesі. Ekozhүyeler modelі. Қorektіk tіzbek. Ekozhүyedegі енергия. Tropikalyқ deңgey. Ekologiyalyқ пирамида. Зат zhane енергия aғymy. Ekologiyalyқ құbylysy победа.

Биоценоза zhane ekozhүye құrylymdarynyң bіregey komponentterden tұratyny turaly mәlіmet alғanbyz. Одан әrі bіz olardyң keybіr ұқsastyқtary променена ayyrmashylyқtaryna toқtalamyz.

Биосферен shegіnde қalyptasқan ekі zhүye де құrylymy променена atқaratyn fugnktsiyasy tұrғysynan alғanda bіrdey siyaқty. Mәselen, құrlyқ ekozhүynsіn alayyқ. Құrlyқ ekozhүyesіndegі avtotroftar, kәdіmgі Tamyr, sabaғy, gүlі бар өsіmdіkter bolyp Келсо Ал су ekozhүyesіndegі olardyң ornyn микрофлора өkіlderі basady. Al, zhanuarlar dүniesіn құrlyқta omyrtқasyzdar, іrі sүtқorektіler променена bakteriyalar құrasa, су ekozhүyesіnің denі balyқtar променена ұқsas fitoplanktondar променили zooplanktondardan tұrady. Ekі zhүyede де bіrdey kezdeseiіn aғza bakteriyalar bolyp keledі.

Құrlyқ ekozhүyesіnің құrylymyn, atқaratyn funktsiyalaryn Жан-zhaқty zerttegen V.N.Sukachev olardyң salystyrmaly tүrdegі modelіn схема arқyly kөrsetken bolatyn. Kөrsetіlgen skhemalar arқyly bіz ekі zhүyenің де atқaratyn funktsiyalaryn bіregey ekenіn kөremіz. Ekozhүye modelі retіnde kәdіmgі үydegі akvariumdy mysalғa aluғa Bolado. Akvariumda да ekozhүye komponentterі бар zhane өz rolderіn tabiғi ekozhүyeler (kөlshіk, Кол, өzen, teңіz) siyaқty shaғyn әrі shektelgen zhaғdayda atқarady. Еколог Yu.Odumnyң kөzқarasy boyynsha БЛП tamshy су да, пространство korablі де ekozhүyenің modelіn құraytynyn dәleldegen. Shyn mәnіnde БЛП tamshy suғa үңіlsek bіz (әrine микроскоп arқyly) produtsentter rolіn atқaratyn baldyrlardy, konsumentter - zhanuarlardy, redutsentter - bakteriyalardy zhane abiotikalyқ komponentterdі kөremіz. Sonymen, barlyқ полюси де bіz, tabiғi zhane zhasandy zhүyelerdegі bіrlestіkterdің trofikalyқ құrylymynyң БЛП-bіrіmen үzdіksіz қarym-қatynasta әreket etetіnіne kөz zhetkіzdіk. Al, eң bastysy barlyқ zhүyedegі tіrshіlіk protsesіnің қozғaushy kүshі кун energiyasy ekenіn әrқashan Este saқtauymyz қazhet. Tech Sonda ғana tabiғatta бутер пяна енергия aynalymy үzdіksіz zhүrіp biosferalardaғy қalypty tіrshіlіktі қamtamasyz etіp otyrady.

Ekozhүyedegі қorektіk tіzbek zhane енергия. Zhoғaryda keltіrіlgendey biotsenozdaғy organizmder arasynda tұraқty қorektіk baylanystar қalyptasқan. Осите қatynastar belgіlі bіrorganizmderdің tobyn bіrіktіrіp otyrady. Қorektіk tіzbekter bіrneshe құramdas bөlіkterden tұruy mүmkіn. Ol ushin bөlіmnen tұrady.

Bіrіnshіsі - produtsentter Немес өndіrushіler. Bұlarғa avtotrofty Zhasyl өsіmdіkter zhatady. Nәtizhesіnde, Zhasyl өsіmdіkter organikalyқ zattar tүzіp alғashқy biologiyalyқ өnіmdіlіktі tүzedі zhane кун energiyasyn zhұmsady (sіңіredі).

Ekіnshі - konsumentter Немес paydalanushylar (geterotrofty organizder). Bұlarғa zhanuarlar dүniesі zhatady.

Үshіnshі - redutsentter - ydyratushylar Немес қayta қalpyna keltіrushіler. Olarғa mikroorganizmder zhatady. Olardyң rolі erershe. Yaғni, zattardy ydyratyp қayta қalpyna keltіrіp затягане aynalymyn zhalғastyryp otyrady.

Әrbіr қorektіk tіzbektің қatarynda belgіlі БЛП trofikalyқ deңgy қalyptasady. Ol өzіnen өtetіn затягане zhane енергия aғymnyң aktivtіlіgіmen sipattalady. Mәselen, Zhasyl өsіmdіkter - bіrіnshі trofikalyқ deңgeyde tүzse, fitofagtar - ekіnshі, ал Жануария tektes қorektіler - үshіnshі TB zhalғasa beredі.

Barlyқ қorektіk tіzbekter БЛП-bіrіmen baylanysty zhane tәueldі bolyp otyrady. Әrі БЛП deңgeyden ekіnshі, үshіnshіge өtken Saiyn затягане zhane енергия вземат zhүzege Асад. Osynyң bәrі biotsenozdaғy қorektіk tіzbektің kүrdelіlіgіn zhane bіrtұtas zhүye retіnde әreket etetіndіgіn kөrsetedі.

Ekologiyalyқ пирамида. Biotsenozdaғy қorektіk tіzbektegі қorek (azyқ) derlіktey organizmnің өsuіne Немес biomassanyң zhinaқtaluyna zhұmsalmaydy. Onyң bіrazy organizmnің енергия қuaty: Tynys алуминий, қozғalu, kөbeyu, Дене temperaturasyn ұstap tұruғa zhұmsalady. Sondyқtan БЛП tіzbektің biomassasy ekіnshіsіne deyіn tolyқ өңdelmeydі. Егер ondi bolғan zhaғdayda tabiғatta қor ресурси tausylғan Болар edі. Osyғan baylanysty әrbіr kelesі қorektіk tіzbekke өtken Saiyn azyқtyқ biomassasy azayyp otyrady. Nәtizhesіnde, БЛП trofikalyқ deңgeyden ekіnshіsіne өtken Saiyn биомаса sandyқ құramy zhane енергия қory azayyp otyratyny anyқtalғan. Bұl zadylyқty kezіnde еколог Ch.Elton zerttep өzіnің esіmіmen "Елтън piramidasyң - Dep atalғan.

Ekologiyalyқ piramidanyң negіzgі tipі 3 бара:

1. Sandyқ пирамида - organizmderdің ZhEKe sandyқ kөrsetkіshіn ayқyndaydy

2. Биомаса piramidasy - zhalpy құrғaқ salmaқty, Zhylu energiyasyn anyқtaydy

3. Енергийна piramidasy - енергия aғymynyң қuatyn Немес "өnіmdіlіktің anyқtaydy

Зат zhane енергия aғymy.

V.I.Vernadskiydің biosferadaғy tіrshіlіktің tұraқty дама ondaғy tіrі zattardyң tabiғattaғy үzdіksіz aynalymynyң zhemіsіnің nәtizhesі nәtizhesі ekenіn aytқan bolatyn. Өytkenі, tіrі zattardyң elementterі қorshaғan tabiғi ortaғa tүsіp, Одан soң tіrі organizmder arқyly қaytadan aynalymғa auysatyny belgіlі. Osylaysha әrbіr елемент tіrі organizmderdі әldeneshe PET paydalanyp otyrady. Sonyң nәtizhesіnde Ер betіnde tіrshіlіktің дама үnemі дама үstіnde zhүzege asyp biogeotsenozdaғy tabiғi aynalymdy zhүzege asyrady. Bіraқta, zattardyң tabiғi aynalymyn absalyuttі tұrғyda депа tүsіnbeu Kerek. Sebebі, aynalymdaғy zattar БЛП trofikalyқ deңgeyden ekіnshіsіne өtken kezde әlsіn-әlsіn затягане aynalymyna tүsіp үzdіksіz қaytalanyp otyrady. Nәtizhesіnde Ер sharynda organikalyқ zattardyң қory (торф, kөmіr, mұnay, газ zhanғysh Слано) zhinaқtalady. Bұl қorlarda өz kezegіnde zhұmsalyp қaytadan aynalymғa tүsіp затягане aynalymynyң үzdіksіz (sheksіz) protsesіn zhalғastyryp zhatady.

Tabiғi затягане aynalymynyң negіzgі kөzі Ер betіnde өsіmdіkterdің Платен bolyp фотосинтеза құbylysy bastalғannan Bastau ALADI. Mәselen, atmosferadaғy barlyқ ottegі tіrі organizmder arқyly (Tynys алуминиеви TB) 2000 kөmіrқyshқyl газове kerіsіnshe 300 ал су 20000000 zhylda БЛП retі өtіp dәleldengen.

Desede, zhoғarydaғy әlemdegі biologiyalyқ aynalymy ushin енергия auaday қazhet. Onyң negіzgі kөzі avtotrofty (Zhasyl өsіmdіkter) organizmder sіңіretіn кун radiatsiyasy. Кун energiyasy biogeotsenozda үnemі әreket etedі. Кун energiyasynyң затягане aynalymynan erekshelіgі соли, ол үnemі zhұmsalyp otyrady. Al, затягане aynalymy тек БЛП deңgeyden ekіnshі deңgeyge auysyp otyratyny belgіlі. Mәselen, кун energiyasynyң 30% atmosferada seyіlse, 20% от атмосферата қabatynda sіңіrіledі де, ал 50% құrlyқ zhane mұhittar betіne Zhylu retіnde sіңіrіledі. Tech қana кун energiyasynyң 0.1 - 0.2% ғana Биосферен shegіndegі Zhasyl өsіmdіkter үlesіne tiіp әlemdіk затягане aynalymynyң қamtamasyz etіp otyrady. Onyң zhartysy фотосинтеза protsesі kezіnde өsіmdіkterdің Tynys aluyna zhұmsalyp, ал қalғan bөlіgі қorektіk tіzbektің zhelіsіne tүsedі.

Ekologiyalyқ победа. Biotsenozdaғy tәulіk, mausymdyқ auytқular bіrte-bіrte bіrlestіkterdі tolyқ bіldіruі mүmkіn. Osylaysha biotsenozdardyң auysuyn - ekologiyalyқ победа protsesі deydі. Әrine победа protsesі kөptegen faktorlarғa baylanysty (klimattyң өzgeruі, tabiғattaғy apattar TB) ұzaқ merzіmdі не қysқa uaқyt іshіnde zhүzege aspauy mүmkіn. Nәtizhesіnde Ер betіndegі biotsenozdar zhoyylyp ornyna zhaңalary Платен Bolado. Добавете-bіrge варират фауна флора да өzgeredі. Keybіr tүrler zhoyylyp Немес oryn auystyryp CSTE, ал keybіreulerі zhaңadan Платен Bolado. Mәselen Қazaқstandaғy Aral өңіrіnің биоресурси sapasynyң өzgeruі. Қazіr bұrynғy ylғaldy, mezobiotsenozdardyң ornyna kserofittі өsіmdіkterden tұratyn biotsenozdar Платен Болдън. Al keybіr teңіzge zhaқyn zherler таза құmdar променена shөlder, taқyrlarғa aynaldy. Sondyқtan победа protsesі zhүru ushin belgіlі БЛП sharttarғa baylanystynemese tәueldі bolyp otyrady. Ol zaңdylyқty kөrnektі еколог Yu.Odum zerttey kelіp onyң 4 aspektіsіn kөrsettі:

1. наследство kezіnde өsіmdіkter променена zhanuarlardyң tүrlіk құramy үzdіksіz өzgeredі.

2. наследство barysynda organikalyқ zattardyң biomassasy ұlғayyp otyrady.

3. наследство barysynda organizmderdің әrtүrlіlіgі kөbeye tүsedі. Onyң sebebі, biotsenozdar zhіktelіp ұsaқtanyp ketuіnің nәtizhesіnde organizmderge қolayly ekologiyalyқ ortanyң tuuy Bolsa Kerek.

4. Успешния kezіnde таза biologiyalyқ өsіmdіlіk kүrt Azay bastaydy.


Modul.2. Биосферен zhane onyң resurstary

Taқyryp.1. Биосферен turaly іlіm zhane V.I.Vernadskiydің biosferlі noosferalyқ kontseptsiyasy

Sandaғan ғasyrlar Boyi әlemnің USH uly problemasy adamzat balasynyң nazaryn өzіne audaryp keledі: bіrіnshіsі, tіrshіlіktің mәnі; ekіnshіsі, tіrshіlіktің shyғuy променили Платен Болу, дама; soңғysy - үshіnshіsі, tіrshіlіktің Alem keңіstіgіne tarauy zhane оса ұғymmen baylanysty sheksіz keңіstіk пени uaқyttaғy adamnyң alatyn Орна.

Sonymen, kөptegen ғalymdardyң zertteuі boyynsha Ер betіndegі eң alғashқy organizmder кун sәulesіn өzіne sіңіruge қabіletі бар қosylystardyң Платен boluyn aytty. Onda қosylystarғa hlorofilder променена elektrondy tasymaldaudyң fermenttіk zhүyelerі Болу қazhet Болдън. Bұl kezde beyorganikalyқ zattardan organikalyқ zattardyң tүzіluі kezіnde кун sәulesіn өzіne sіңіre alatyn organizmderdің artyқshylyғy bayқaldy. Osylay fotosintezdeushі organizmder Платен Болдън. Gers шеф Keyіnnen betіnde kүyіndegі ottegіnің Платен Bolu zhane такива paydalanudyң nәtizhesіnde tіrі organizmderdің zhaңadan kөptegen formalary Платен Болдън. Gers betіndegі biologiyalyқ evolyutsiyanyң eң alғashқy, әrі Busta erekshelіgіne eukariotty zhane kөpzhasaushaly organizmderdің Платен boluyn zhatқyzuғa Bolado. Әr tүrlі prokariotty zhasaushalardyң өzara selbesіp tіrshіlіk etuіnің arқasynda eң alғashқy yadrosy ayқyn bayқalatyn eukariotty organizmder Платен Болдън.

Bұdan 2,6 млрд. Zhylday bұryn Archias променена proterezoy zamandarynyң shekarasynda alғashқy kөpzhasaushaly organizmder Платен Болдън. Bұl zamandarda tіrshіlіk etken organizmderdің қatty қaңқalary bolmaғandyқtan olardyң қaldyқtary saқtalmaғan. Палеонтолог ғalymdardyң pіkіrі boyynsha Gers tarihynda tіrshіlіk etken barlyқ organizmderdің Nebari 0.01 payyz tүrіnің ғana қaldyқtary saқtalғan. Қaңқa қaldyқtary saқtalғan organizmder negіzіnen bұdan 570-600 милиона евро. Zhyl bұryn tіrshіlіk etken. Kelesі proterezoylyқ dәuіrde zhabayy bolғanmen де, bіraқ өsіmdіk пени hayuanattar organizmnің kөp kletkaly formalary Платен Болдън. Zhynystardyң protezoylyқ, Zamanin sәykes keletіn қabaty bіzdің zamanymyzғa deyіn baldyr, saңyrauқұlaқ қaldyқtaryn, солна tәrіzdі zhanuarlar dүniesіnің өkіlderі гъби, медузи, iіn TB saқtap keldі.

Proterozoydyң ornyna kelgen poleozoy zamanynyң 360 милиона zhylynda hayuanattardyң barlyқ tipterі променена klastary Платен Болдън, тек құstar променена sүt қorektіler bolmady. Poleozoydyң alғashқy USH kezeңіnde barlyқ өsіmdіkter променена hayuanattar teңіzdі mekendedі, ал құrylyқta, sіrә, Омир bolmasa Kerek. Teңіzderde ұlular, tіken қabyқty teңіz Lilijas Болдън, bұlardyң ұzyn sabaғynyң basynda zhalbyraғan shashtary бар әdemі қauashaқ Болдън. Осите zamanғy marzhandardyң, trilobitterdің, құrtardyң, meduzalardyң, gubkalardyң, shayandardyң, shybyn-shіrkeylerdің zhane basқa да omyrtқasyz hayuanattardyң arғy tekterі sanaluan Болдън. Al өsіmdіkter arasynda baldyrlar үstemdіk құrdy. Mіne, dәl оса kezde tұңғysh omyrtқalylar Платен Бола Bastad, sөytіp өsіmdіkterdің құrlyққa shabuyly bastaldy. Paleozoydyң soңғy kezeңі - permdіk kezeң климата пени Ер bederіnің shұғyl өzgeruіmen sipattalady. Bүkіl Ер sharynda materikter kөterіldі, ұsaқ teңіzder keuіp kettі, bұlardan tұz basқan shөl ғana қaldy. Осите kezeңde taulardyң Платен Болу protsesі zhedel zhүrіp Zhatt. Антарктида zhaғynan zhayylғan муж zhamyltқylary Южна zharty shardyң kөp bөlіgіn, ekvatorғa deyіn basyp қaldy. Муж бас klimatty өzgerttі климат salқyn әrі құrғaқ bolyp kettі. Keybіr organizmder shyday Алма zhoyylyp kettі. Sudyң suyғandyғynan zhane ұsaқ teңіzderdің sualyp қalu nәtizhesіnde өmіrge zharamdy keңіstіkterdің azayuynan tіrshіlіktің teңіzdіk formalarynyң kөpshіlіgі қyrylyp қaldy. Soңғy TAS-kөmіrlіk zhane permdіk erte kezeңderde қarapayym bүtіn bastylardan bauyrymen zhorғalaytyndardyң обиколка ұrpaғy bolyp sүt қorektіler shyққan отгоре damydy zhoramaldaydy Dep. Bұlar pelikozavrlar - zhyrtқysh reptiliyalar bolatyn. Olardyң keybіreulerіnің zhotalary асо набор, ekіnshі bіreulerі kesіrtkege ұқsas keldі.

Мезозойската dәuіrіnde bauyrmen zhorғalaytyndary - dinozavrlar променена terozavrlar, mozazavorlar, ihtiozavrlar zhane taғy Согндал sudaғy zhane tіptі auadaғy Омир zhaғdayyna ikemdelіp Aldy. Bұlardyң kөpshіlіgі үlkendіgі Адам aytқysyz bolyp ұzyndyғy 10 zhane tіptі 20метра salmaғy bіrneshe tonnaғa zhetetіn. Мезозойската dәuіrіnde өsіmdіk dүniesі де edәuіr өzgerіske ұshyrady. Triastyқ kezeңde zhalaңash tұқymdylardyң үstemdіgі kүyreuge залог Ala Bastad. Tұқymdyқ paporotnikter де құrydy. Tіkendі zhapyraқtylar keң Tara Bastad. Юри kezeңіnde zhabyқ tұқymdylar kөbіnese қos tұқymdy zharnaқtylar Платен Болдън. Keyіnіrek tұңғysh үyeңkі променена Кара aғash ormandary zhane Модерен петобой zamanғy tүrlerge ұқsaғandar - smakovnitsalar, magnoliiler, palmalar zhane basқalary Платен Бола Bastad. Осите kezde sүtқorektіler, құstar zhane sүyektі balyқtar Платен Бола Bastad.

Mezozoydan keyіngі Cenozoic dәuіrіndegі sүtқorektі құstardyң, құrt-құmyrsқalardyң zhane gүldі өsіmdіkterdің damyғan Заман Болдън, bұlardyң arasynda zhoғary dәrezhede damyғan sүtқorektіler, sonyң іshіnde tұyaқtylar променена zhyrtқyshtar erekshe қarқynmen өstі. Ayak shenіnde sүtқorektіler evolyutsiyasynyң zhoғary gүldengen kezі zhettі zhane adamғa ұқsaғan maymyldar Платен Болдън. Adamnyң arғy tegі - Адам tәrіzdі іrі maymyldar barlyқ basқa maymyldar siyaқty, alғashynda aғash arasynda, soңynan полюси Омир sүrdі. Tүrlі zholdarmen редове otyryp, maymyldar Tabyn zhane Адам қoғamy өzara БЛП-bіrіnen erekshe өzgeshelene tүstі. Adamnyң Canas zhetіle Bastad, ол alғashynda tіrshіlіkpen, keyіnnen aңshylyқpen, egіnshіlіkpen aynalysty, zhanuarlardy қolғa үyretіp, үy maldaryna aynaldyrdy. Адам zhoғary дама shegіne zhete Bastad. Адам Жана sapadaғy әleumettіk tіrshіlіk iesі. Sonyң өzіnde Адам tіrі tabiғattyң БЛП bөlіgі. Engelstің aytuyna қaraғanda Адам Жан-tәnіmen, қanymen zhane aқyl-oyymen tabiғatқa zhatady zhane Tabigat ortasynda Омир sүredі, bіraқ onyң zhanuardan ayyrmashylyғy tabiғattyң zaңyn танин, ол zaңdardy dұrys paydalana bіledі. Адам Bilim negіzіnde tabiғattyң әmіrshіsі Bolado, tabiғatty өzіnің mүddesіne қaray өzgerte ALADI.

Модерен петобой Биосферен barlyқ tіrі organizmder променена olardyң tіrshіlіk ortasyn қamtityn kөptegen құramdy bөlіkterden tұratyn kүrdelі zhүyenі құraydy.

Biosferanyң Платен Болу zhane onyң Tarija дама - Модерен петобой zharatylystanu ғylymynyң өzektі mәselelerіnің bіrі. Bұl mәselede әlі де sheshuіn tappaғan құpiya syrlar kөp-ак. Zhalpy tіrshіlіk himiyalyқ қosylystardyң өte ұzaқ uaқyt aralyғynda biologiyalyқ evolyutsiyaғa auysuynyң nәtizhesіnde Платен bolғan Degen. Биосферен ұғymyn ғylymғa alғash PET zharatylystanushy ғalymy французина Жан-Батист Ламарк (1744-1829) engіzdі. Al Биосферен ұғymyn геология ғylymyna Австрия ғalymy Zloss Едуард (1831-1914) keңіnen engіzdі. Биосферен turaly іrgelі әrі bіrtұtas іlіmnің negіzіn kөrnektі orys ғalymy Вернадски (1863-1945) Салда. Вернадски өzіnің daryndylyғy arқyly Модерен петобой zharatylystanu ғylymynyң barlyқ salalarynda eleulі іz қaldyrdy. Onyң shyғarmashylyқ shyңynyң bіrі 1926 zhyly Биосферен turaly іlіmіn zhasauy Болдън.

1926 zhyly Вернадски Leningradta, USH zhyldan soң Parizhde zhane bіrneshe zhyldan keyіn Берлинд "Ғaryshtaғy biosferaң," Degen Biosferaң асо құndy ғylymi eңbekterіn zhazdy. Ole Ер bederі kezdeysoқ құbylystardyң nәtizhesіnde Платен bolmaғan, oғan kerіsіnshe өz shekarasy бар zherdің geologiyalyқ қabyғy bolyp sanalatyn biosferanyң erekshe әserі bolғanyn atap kөrsetken. VI Вернадски өmіrіnің soңғy zhyldaryn Биосферен қabyғynyң құrylymdyқ erekshelіkterіn taldauғa arnady. Osynday ғylymi zertteulerіnің nәtizhesіnde "Zherdің zhane такива қorshaғan ortanyң biosferasynyң himiyalyқ құrylysyң Degen іrgelі eңbegіn zhazdy.

Биосферните - Gers sharynyң оса БЛП ayryқsha қabyғyna қanday erekshelіkter tәn? Bіrіnshіden, biosferada sұyyқ kүydegі sudyң mөlsherі aytarlyқtay kөp. Ekіnshіden, oғan кун energiyasynyң tasқyny yқpal etedі. Үshіnshіden, Биосферен ushin sұyyқ, қatty zhane газ kүyіndegі zattardyң bөlіnu betterіnің Болу tәn.

Zherdegі енергия kөzі кун bolғandyқtan, kүllі tіrі organizmder zherdің ekі қabyғy литосфера променена gidrosferanyң zhoғarғy қabattarynda taralғan. Gers қabattarynyң қay-кун қaysysy bolmasyn sәulesіn neғұrlym zhaқsyraқ өtkіzse, soғұrlym tіrі organizmder olardyң tereңіrek қabataryna sheyіn қonystanғan deuge Bolado. Bіraқ Биосферен zharyқ zhetetіn zherlermen shektelmeydі. Auyrlyқ kүshіnің arқasynda енергия aғyny Одан да әrі taralady: zharyқtalғan қabattardan teңіz tүbіne ekskrementter tүyіrshіkterі, өlі zhane tіrі organizmder үzdіksіz tүsіp zhatady.

Litosferaғa tіrі organizmder bolmashy tereңdіkte ғana enedі. Olardyң negіzgі bөlіgі topyraқtyң zhoғarғy, қalyңdyғy ondaғan см қabatynda shoғyrlanғan, тек-bіren sarandary ғana bіrneshe metrge Немес ondaғan metrge tereңdeydі. Gers қyrtysyndaғy zharyқtardyң, құdyқtardyң, shahtalardyң, bұrғylau skvazhinalardyң boyymen zhanuarlar променена bakteriyalar әldeқayda kөbіrek, 2.5-3 км. deyіngі tereңdіkke zhetuі mүmkіn. Согндал-ак litosferany құraushy тау zhynystarynyң mehanikalyқ қasietterі де Olard tіrshіlіktің taraluyna bөget Bolado. Aқyr ayaғynda, Gers қoynauyna tereңdegen Saiyn zhoғarylap температура, на 3 км tereңdіkte ол 100 0 C қa zhetedі. Демеке, Gers betіnen 3 kilometrden astam tereңdіkte tіrі organizmder kүnelte almaydy. Al kelesі syzbadan biosferanyң құrylysyn kөre alasyz. Ol negіzgі USH құramdas bөlіgіmen sipattalady. Olar: атмосфера, хидросфера, литосфера zhane на.

Tіrі organizmder litosferanyң betіnen atmosferanyң tөmengі, bіrneshe santimetrden bіrneshe metrge deyіngі biіktіktegі қabattaryna taralady. Al өsіmdіkter өzіnің Zhasyl bөrіkbasyn kөkke Кейд ondaғan metrge kөteredі. Nasekomdar, zharқanattar променена құstar atmosferaғa zhүzdegen метър tereңdep enedі. Zhoғary өrlegen AUA aғyndary zhanuarlar променена өsіmdіkterdің damyldaushy satylaryn bіrneshe shaқyrym biіktіkke kөteruі mүmkіn. bіraқ, bүkіl tіrshіlіgі Ауад өtetіn, yaғni такива negіzgі tіrshіlіk ETU ortasy retіnde paydalanatyn organizmder әzіrge belgіsіz.

Атмосферата се промени litosferaday Emesa, хидросферата eң betkі қabatynan tabanyna deyіn tіrshіlіkke Тола. Ғalymdardyң zertteu құraldary zhete alғan zherlerdің barlyғynda tіrі organizmder tabylғan. Bұdan, organizmderdің taraluy ushin sұyyқ kүydegі су zharyқtan gөrі maңyzdy shekteushі фактор bolyp tabylady Degen қorytyndy zhasauymyzғa Bolado. Aytalyқ, әlemnің eң ystyқ shөlderі formaldі tүrde biosferadan tysқary zhatyr. Bіraқ іs zhүzіnde Olard parabiosferalyқ aymaқtar депа sanauғa Bolado, sebebі ол полюси tіrshіlіk Ал Da Bolsa бар. Tauli zherlerde hlorofildі өsіmdіkter 6200 m ден zhoғary biіktіkte tіrshіlіk almaydy ете. Bұdan да zhoғary biіktіkterde keybіr zhanuarlar, mysaly, өrmekshіler kezdesedі. Өrmekshіler ayaққұyryқtylarmen қorektenedі, ал Olar өz kezegіnde өsіmdіk tozaңshalarynyң tүyіrshіkterіmen қanaғattanady. Biosferanyң biіk Tauli bөlіgіn EOC aymaғy ataydy Dep.

Модерен петобой biosferanyң қalyptasuy ғasyrlar Boyi oryn alғan evolyutsiyanyң nәtizhesі. Биосферен evolyutsiyasy degenіmіz tүrlerdің zhane olardyң araқatynastarynyң үzdіksіz БЛП БЛП mezgіlde өzgeru zhane tүrdің tүsіp қalyp, bұryn bolmaғan ekіnshі БЛП tүrlerdің Платен Болу құbylystary. Биосферен evolyutsiyasy biotodan bұryn bolғan, himiyalyқ еволюция tіrshіlіktің Платен boluyn dayyndaғan kezeңnen zhane dұrysyn aytқanda biologiyalyқ evolyutsiyadan tұrady. Қalyptasқan kөzқarastarғa sәykes olardyң negіzgі satylary tөmende keltіrіlgen. Biotalyқ evolyutsiyadan bұrynғy kezeңnің bіrtіndep almasyp otyrғan satylary:

- Ғalamshar променена onyң atmosferasynyң tүzіluі shamamen 4500000000 Zhyl bұryn Болдън .. Alғashқyda Платен bolғan atmosferanyң temperaturasy zhoғary, МОН қalpyna keletіn bolғan, sutekten, azottan, су buynan, metannan, ammiaktan, inerttі gazdardan құrylғan, kөmіrtek ​​oksidіnің, sutektі tsiannyң формалдехид пени basқa Джай қosylystardyң Болу mүmkіn.

- Kүnnің sәulelenu energiyasy променена atmosferanyң bіrtіndep suuynyң nәtizhesіnde zattekterdің abiotikalyқ aynalymy Платен Болдън. Sұyyқ су Платен bolatyn, хидросферата құraldy, су aynalymy, elementterdің sudaғy migratsiyasy променена erіtіndіlerde bіrneshe fazalyқ himiyalyқ reaktsiyalar zhүrdі. Avtokatalizdің arқasynda molekulalardyң tүzіluі променена өsuі oryn alғan.

- Kүnnің ultrakүlgіn sәule energiyasynyң, radioaktivtіlіktің zhane әrtүrlі energiyalyқ kүsh nәtizhesіnde kөmіrtekten azottyң, sutektің, ottektің Zhai Men қosylystary кондензация полимеризация protsesterіne tүsulerі arқyly organikalyқ қosylystar tүzіlgen.

- Bұl tөrtіnshі satyny антропогенни satysy депа atauғa Bolado, sebebі Zherdің geologiyalyқ tarihynyң soңғy kezeңі. Осите antropogendі kezeңnің kөrnektі oқiғasy evolyutsiyanyң basқarushysy sanaly adamnyң Платен Болу. Adamzat қoғamynyң Платен Болу Myung дама tehnogenezge өte kөp mөlsherde zattek пени енергия aғysyn Tartyp, biotalyқ aynalymnyң tұyyқtylyғyn bұzdy, antropogendі ekologiyalyқ daғdarysty tudyrdy zhane evolyutsiyanyң negativtі faktoryna aynaldy.

Tarija tұrғydan қaraytyn bolsaқ Адам Платен bolyp, biosferaғa әserіn tigіze bastaғan shaқtan оса kezeңge deyіngі uaқyt aralyғynda biosferanyң өzgeruіn демон satyғa bөluge Bolado. Bұl satylar:

- Adamzattyң biosferaғa әserі әdettegі biologiyalyқ tүr retіnde ғana bolғan;

- Adamzattyң қalyptasuy kezeңіnde ekozhүyelerdі өzgertpeytіn bіraқ өte қarқyndy tүrde aңshylyқ oryn alғan;

- Tabiғi protsesterdің өzgeruіne baylanysty ekozhүye де өzgere bastaғan;

- Zherdі zhyrtu променена ormandardy Kesu arқyly tabiғatқa keltіrіlgen разпукването;

- Biosferanyң barlyқ ekologiyalyқ құrauyshtary tүgelіmen әlemdіk өzgerіsterge ұshyraғan.

Soңғy Sata osydan shamamen 300 zhyl bұryn bastalyp, Модерен петобой kezge deyіn Кел zhatyr. Srnymen, adamnyң іs-әreketіnің әserіmen biosferada bolatyn negіzgі өzgerіster tүrlerіne kelesі zhaғdaylar zhatady:

- Zherdің betkі қabatynyң құrylymynyң өzgeruі (Далай zhyrtu, Ormandy Kesu, рекултивация, zhasandy Kol променена teңіzdі құru zhane Ер betіndegі sulardyң rezhimіne basқa да өzgerіster әkelu, TB);

- Biosferanyң құramyn, такива құratyn zattekterdің баланси променили aynalymyn өzgertu (Кен қazbalardy Gers қoynauynan алуминий, үyіndіler Zhasa, әrtүrlі zattekterdің AUA Myung Su obektіlerіne shyғaryndy retіnde Tastau, ylғaldylyқ aynalumen өzgertu);

- Keybіr organizmder tүrlerіn zhoyu arқyly Немес zhanuarlardyң Жана Жана tұқymdary променена өsіmdіkterdің sorttaryn shyғaryp, Olard Жана mekendeytіn oryndarғa auystyru arқyly biotaғa өzgerіster engіzu;

- Ер sharynyң keybіr audandaryndaғy zhane ғalamshar deңgeyіndegі energiyalyқ өzgertu баланси.

Orys akademigі Вернадски biosferalyқ қalyptasu zhane дама evolyutsiyasyndaғy "tіrі zattardyңң rolіn өte zhoғary baғalady. Әsіrese tіrі organizmder oғan қosa Адам balasynyң іs-әreketіnің Биосферен shegіndegі biogeohimiyalyқ фактор retіndegі rolіn baғalay kelіp, Биосферен өzіn-өzі rettep otyratyn tabiғi zhүye ekendіgіn dәleldedі. Yaғni, planetadaғy eң zhoғarғy satydaғy damyғan tіrshіlіktің ұyytқysy tүrlі organizmmen baylanysty ekenіn бас aytty. Shyn mәnіnde tіrі organizmder ғaryshtyқ energiyany Zherdegі himiyalyқ energiyaғa aynaldyra otyryp, planetadaғy tіrshіlіktің kөptүrlіlіgіne әkeldі. Osynyң bәrі biosferadaғy himiyalyқ elementterdің migratsiyasy bolyp tabylady. Bұl protsester tabiғattaғy затягане zhane енергия aynalymdarymen shektelіp, Биосферен shegіndegі ғalamdyқ затягане almasulardyң үzdіksіz қozғaushy kүshіne aynaldy. Eң Busta mәsele biosferadaғy aynalymdardyң қaldyқsyz zhүruі nәtizhesіnde биосферните депа atalatyn үyіmіzde eshbіr бас artyқ ziyandy қosylystar tүzіlmeydі, bәrі де қaytadan aynalymғa tүsіp, tabiғattyң өzіn-өzі tazartuy zhүrіp zhatady. Ol protsesterdің eң Busta қozғaushy kүshі - кун ekenіn esten shyғarmauymyz Kerek.

В. И. Вернадский табиғаттағы зат айналымдарының тұрақты даму процесіндегі адамның роліне ерекше мән берді. Тіптен, оның дәлелдеуінше, адам баласы теңдесі жоқ биосферадағы ең қуатты геологиялық күш ретінде бағалады. Яғни, болашақтағы биосфераның тағдыры адамзаттың ақыл-ойының сапасында немесе деңгейінде екенін болжай келе, өзінің өте маңызды теорияларының бірін тұжырымдады. Ол – биосфераның жаңа тұрғыдағы ұғымы мен сипаты – ноосфера туралы болжамдар жасады. Ол «ноосфераң деген терминді ғылымға енгізген француз математигі Леруа еді.

Ноосфера - ақыл-ой сферасы екенін одан әрі зерттеулер жүргізген В. И. Вернадский, Э. Леруа, Т. Шарден сынды ғалымдар: «...Адамның ақыл-ой, мемлекеттер саясатты, ғылым жетістігі, т.б. адамзаттың биік адами деңгейі табиғат пен қоғамның гармониялық дамуын жүзеге асыратын ноосфераң - деген қорытындыға келген. Бірақ та, планета тұрғындары ноосфера идеясын айтушы ғұлама ақыл иелерінің болжай айтқан шындығын бағалай білмеді. Жұмыр жер адам баласының бұрын-соңды болмаған небір зорлық-зомбылығына ұшырады. Ғылыми техникалық прогресс қазіргі биосфераның тағдырын басқаша шешті. Небәрі соңғы 70-100 жыл ішінде адам баласының іс-әрекеті мен ықпалы табиғаттың геологиялық жылдар бойы қалыптасқан ұсқынын мүлдем өзгертті. Жер шарында тіршілік жоқ жерлер, тіршіліксіз құмдар, шөлдер, тақырлар пайда болды. Ауа райы өзгеріп, табиғат байлықтары сарқыла бастады. Адам баласы табиғат байлықтарын меңгеру былай тұрсын, оған пайда көзі ретінде қарап, барынша ластап, айналымға келмейтін бөгде заттар мен қоқыстарды шығара бастады. Нәтижесінде, адам баласы өзіне -өзі көпе-көрнеу ор қаза бастады. Яғни, жаппай қырып-жоятын атом қарулары, улы химиялық препараттар, канцерогенъді, т.б. тіршілікке зиянды заттар табиғаттың тепе-теңдік заңдылықтарын бұзып, планетаның өзіне қауіп төндіре бастады. Мәселен, ХХ ғасырдың аяғындағы көмір қышқылы газының атмосферадағы көлемі қалыптасқан тепе-теңдіктен 0,03%-тен 0,034%-ке көбейіп отыр. Яғни, бұрынғы қалпынан 25%-ке өскен. Ғалымдардың есептеуі бойынша бұл көрсеткіш ХХІ ғасыр басында 25-35%-ке көбейіп, жалпы Жер шарының орташа температурасы +1 0 С-ға өсуі мүмкін. Мұндай жағдайда биосфера шегінде ғаламдық климаттық ауытқулар болып экологиялық аппараттар (су тасқыны, топан су, құрлықты су басу, ауа райының өзгеруі, жер сілкінісі, өрттер, құрғақшылық, жұттар мен ашаршылық, т.б.) болуы әбден мүмкін екендігі дәлелденіп отыр.

Академик В. И. Вернадский өзінің 1944 жылы жазған еңбегінде: «...Болашақ планетаның ұсқыны мен тыныс тіршілігі адам баласының ақыл-ойы мен парасатына байланысты дамиды және тәуелді болады. Ең бастысы адамзаттың санасыз ақыл-ойының нәтижесіне байланысты биосфера тағдыры шешіледің,- деген тамаша болжамын айтқан болатын. Шын мәнінде, қазіргі биосфераның тұрақтылығы тек адам баласының қолында екенін әрбір көзі ашық, көңілі сергек мүшесі түсініп отыр.

Биосфера – тіршілік қабаты.

! Судыѕ їлкен жјне кіші айналымы. Кґміртегі айналымы. Photosynthesis. Оттегі айналымы. Азот айналымы. Энергия айналымы. Табиәаттаәы їлкен жјне кіші биологиялық айналымдар.

Биосфера – жер шарының тіршілік нышаны бар жерлерді қамтитын бөлігі. Биосфера – атмосфераның төменгі, литосфераның жоғарғы қабаты және гидросфераны дерліктей қамтып жатқан тірі организмдердің тіршілік етуіне қолайлы табиғи орталар.

Биосфераның қалыптасуы ұзақ жылдарға созылған күрделі процесс. Алғашқы тіршілік су ортасында пайда болған. Одан әрі тіршілік бірте-бірте құрлыққа шығып бүкіл жер шарына тарала бастайды.

Биосфераны жан-жақты толық зерттеген академик В.Н.Вернадский (1863-1945) зерттеген. Ол өзінің бүгінге дейін маңызын жоймаған – биосфера ілімін жасады. В.Н.Вернадскийдің негізгі идеясы өзінің «Биосфераң - деген еңбегінде 1926 жылы жарық көрген.

Биосфера - өзін құрайтын 3 құрамдас бөліктен тұрады. Олар – атмосфера ауау қабаты, гидросфера – су қабаты және литосфера – жер қабаты.

Атмосфера – біздің планетамыздың ғарыш кеңістігімен шектесіп жатқан аралығы. Атмосфера арқылы Жер мен Ғарыш зат және энергия алмасады. Жерге атмосфера арқылы ғарыштық шаң-тозаң, метеорит сынықтары түсіп жатса, өсі сутегі, гелий сияқты жеңіл газдарды жоғалтып отырады. Атмосфера бірнеше қабаттардан тұрады. Олар жер бетінен жоғары қарай – тропосфера, озон, стратосфера, мезосфера, экзосфера қабаттары деп аталады. Әр қабаттың өзіне тән газдық құрамы атқаратын функциялары бар. Жалпы алғанда атмосфера біздің тыныс алуға қажетті тіршілік ортамыз. Тіршілік – тропосфера қабатына тән. Онда барлық тірі организмдерге қажетті – оттегі, азот, озон, көмір қышқылы т.б. т.б. газдар бар. Атмосфераның ең маңызды қасиеті – тыныс алу, қорғаныш, зат және энергия алмасуды жүзеге асыруы болып табылады.

Гидросфера қабаты жер шарының 3/2 бөлігін алып жатыр. Ауа бізге қандай қажет болса, су да соншалықты керек. Яғни, сусыз әлемде тіршілік болмайды. Жер шарындағы барлық судың 94% мұхиттар мен теңіздердің үлесіне тисе, тек 6% ғана өзен, көлдер, жер асты сулары мен мұздықтардың үлесіне тиеді. Судағы тіршілік теңіздердің 11 км тереңдігінде де кездеседі. Судың беткі қабатында ұсақ ағзалар қалқып жүріп тіршілік етеді. Оларды – планктондар дейді. Оны ұсақ ағзалар мен балдырлар құрайды. Судың терең тұңғиықтарында еркін жүзіп жүретін балықтар тіршілік етеді. Оларды – нектондар дейді. Бұл қабатта негізінен – акула, кит, дельфин, камбала, скаттар тіршілік етеді. Ал, мұхиттардың ең түбінде де тіршілік бар. Олар көбінесе қозғалыссыз тіршілік етуге бейімделген су организмдері – бентостар. Өкілдері – кәдімгі теңіз жұлдызы, теңіз капустасы, губкалар, моллюскалар т.б.

Гидросфераны құрлықтағы өзен, көлдер, жер асты сулары мен биік таудың мәңгі мұздықтары да құрайды. Бұл жерлерде көптеген су өсімдіктері мен балықтың түрлері тіршілік етеді. Қазіргі кезде су көздерінің ластануы ондағы тіршілік иелеріне зардабын тигізуде. Әсіресе, мұнай өнімдері, радиоактивті қалдықтар мен химиялық заттар суға түсіп оның тұрақты тіршілік ырғағын бұзып отыр.

Біздің республика жеріндегі Каспий, Арал теңіздері мен Ертіс, Іле, Жайық, Шу, Сырдария өзендерінің ластануы күрделі шешімін таппай жатқан өзекті мәселелердің бірі.

Литосфера (жер қабығы) – құрлықтағы тіршілік ең қолайлы орта. Оның түп негізін - әр түрлі минералдар, тау жыныстары, шөгінділер, органикалық қалдықтар құрайды. Топырақ қабатын – тіршілік тірегі десек те болады. Онда тірі организмдерге қажетті барлық жағдайлар бар. Топырақ организм үшін қолайлы мекен, қорек көзі, жауларынан қорғанатын орын немесе көбею, таралу аймағы болып табылады. Ондағы тіршілік жердің беткі қабатынан бастап 3-10, ал кейбір бактериялар тіптен 1000 метр тереңдікте кездесетіні дәлелденіп отыр.

Биосфераның алуан түрлілігіне байланысты ондағы организмдердің көптүрлілігі, саны мен тығыздығы, кеңістікте кездесуі және олардың биологиялық өсімділігі де әртүрлі болып келеді. Мәселен, су мен құрлықтағы, тропикалық ормандар мен шөл зонасының биологиялық өнімділігі сәйкес келмейді. Сондықтан, биосферадағы тірі организмдердің өнімділігі сол жердің биоценоз құрамындағы өсімдіктер мен жануарлардың белгілі бір уақыт пен көлемдегі биомассасымен өлшенеді. Биосферадағы шөл-шөлейтті жерлердің биологиялық өнімділігі төмен ал, ормандардың өнімділігі жоғары деп есептелінеді. Биологиялық өсімділікті есепке алу – халық шаруашылығын дұрыс ұйымдастыру мен азық-түлік проблемасын шешуде үлкен роль атқарады.


Биосфера шегіндегі зат және энергия ағымы.

Табиғаттағы т рі және өлі заттар арасында үнемі алмасу процесі жүріп жатады. Өлі заттар деп аталатын ауа, топырақ, су т.б. негізінде тірі заттардың құрылымына енетін оның тіршілігіне ең қажетті заттар. Оларсыз тіршілік болмайды. Сондықтан кез-келген тірі организмнің тыныс-тіршілігі үшін ауа, су топырақ қажет.

Ал, тірі организмдерде заттар бір түрден екінші түрге айналып тіршіліктіѕ қозәаушы кїшіне айналады. Осы процестер жїру їшін энергия кґзі керек. Ол – күн энергиясы. Нәтижесінде, тірі заттар мен өлі заттар арасында ырәақты јрі тўрақты зат жјне энергия айналымы жїріп їнемі қайталанып отырады. Бўларды – биогеохимиялық айналымдар деп атайды. Біз тґменде тіршілік їшін еѕ қажетті табиәаттаәы зат айналымдарына тоқталамыз.

Су айналымы. Бїкіл жер шарындаәы су кїн энергиясыныѕ јсерінен кіші суынуы жјне жауын- шашын тїрінде жерге келіп тїсуі процесінен тўрады. Судыѕ булануы – су бетінен, топырақ жјне ґсімдіктер арқылы жїреді. Одан соѕ су булары атмосфераәа кґтеріліп суынып қайтадан жауын-шашын, қар, бўршақ тїрінде жерге тїседі.

Судыѕ кіші айналымы кезінде мўхиттар, теѕіздер, кґлдер бетінен кґтерілген су булары қайтадан сол жерге тїседі. Ал, судыѕ їлкен айналымы кезінде мўхиттардан буланәан судыѕалыстаәы қўрлыққа келіп тїседі. Ендігі жерде қўрлықта жинақталәан су қорлары ґзен, жер асты сулары кїйінде қайтадан мўхиттарәа қўяды. Осылайша қўрлық пен мўхиттар арасындаәы судыѕ тепе- теѕдігі сақталып отырады.

Қўрлықтаәы су айналымныѕ тўрақты болуы кґбінесе ґсімдіктерге жјне адамныѕ суды тиімді пайдалануына тјуелді болып келеді. Мјселен ормандарды жаппай кесу, жою, ґртеу немесе суды барынша пайдалану судыѕ їлкен жјне кіші айналымдарын бўзып табиәатта экалогиялық апаттарды тудырады. Нјтижесінде, жер бетінде кґлдер мен ґзендердіѕ тартылуы шґлейтті жерлердіѕ кґбеюі, қуаѕшылық сиақты адамзат їшін қолайсыз жаәдайлар туәызады.

Кґміртегі айналымы. Табиәатта кґміртегі бос кїйінде (алмаз, графит) жјне қоспа тїрінде (кґмір қышқыл газы, кґмір, мўнай, табиәи газдар т.б.) кездеседі. Сол сияқты кґміртегі тірі организмдердіѕ қўрылымына кіреді. Мјселен, біз ауамен демаламыз. Ал, “ауаныѕ” қўрамында кґміртегі, оттегі, азот т.б. газдар кездесетінін біле бермейміз. Аталәан газдардыѕ ауаныѕ қўрамында болуы шарт жјне јрбіреуініѕ їлес салмаәы да біркелкі емес (22-сурет).

Ауа компоненттері їлес мґлшері %
кґлемі салмаәы
Азот Оттегі Кґміртегі т.б. газдар 78,09 20,95 0,03 0,93 75,51 23,15 0,046 1,28

Кестеде кґрсетілген газдардыѕ шекті мґлшерініѕ ауытқуы атмосфера ауасыныѕ қўрамын ґзгертіп тепе-теѕдік бўзылады. Кґміртегініѕ табиәаттаәы айналымы жасыл ґсімдіктерде кїн сјулесініѕ қатысуымен жїретін фотосинтез процесі кезінде їнемі жїріп жїзеге асады. Яәни, жасыл ґсімдіктер кґмір қышқылын сіѕіріп оттегін шыәарып отырады. Бўл кґміртегі айналымыныѕ бір бґлігі әана.

Кґміртегініѕ басқа айналымдары су айдындарында, јсіресе мўхиттарда жїріп жатады. Мўхит ауадаәы кґміртегін сіѕіріп оны еріген кїйіндегі қосылыстарына айналдырады да қайтадан атмосфера шыәарады. Ал, кґміртегініѕ таәы біраз бґлігі литосфера қабатында торф, кґмір кїйінде жыйнақталып қордаланып отырады. Бўл процестер табиәатта ґздігінен жїретін айналымдар.

Адам баласы кґміртегініѕ табиәаттаәы айналымына кері јсерін тигізеді. Яәни, кґмір, торф, мўнай ґнімдерін жаәып жыл сайын атмосфераәа 6 млрд тоннадан астам кґміртегі шыәарады. Ал, керісінше ормандарды жойып оттегініѕ мґлшерін кемітіп отыр. Арадаәы сјйкессіздіктен келіп ауадаәы кґміртегі кґбейіп атаулыәа қауіп тґнеді. Соѕәы жылдары жер шары бойынша кґмір қышқыл газыныѕ кґбейюі салдарынан ауа райы ґзгеріп “қышқыл жауындар”, “жылу эффектісі” т.б. экологиялық апаттардыѕ нышаны білініп бїкіладамзат қауымдастыәын ойландыратын проблема тудырып отыр.

Оттегі айналымы. Атмосферадаәы бос оттегі табиәатта фотосинтез процесі кезінде тїзіледі. Оттегінсіз тіршілік болмайды. Оттегі тек қана тірі организмдер їшін әана емес ґндіріс, ауылшаруашылыәы т.б. химиялық қосылыстар їшін кґптеп жўмсалады. Сондықтан оныѕ негізгі кґзі – жасыл ґсімдіктер. Ал, жасыл ґсімдіктерді қорәау біздіѕ міндетіміз.

Азот айналымы. Азот тірі организмдер денесіне ґсімдік арқылы топырақ пен судан келеді. Азот айналымы туралы жоәарәы сыныптарда толық тїсінік беріледі. Қазіргі біздіѕ мақсатымыз азоттыѕ табиәаттаәы зат айналымы їшін қажеттігі.

Тірі организмдер їшін қажетті элементтердіѕ қатарына фосфор, кїкірт те жатады. Олар табиәатта фосфор жјне кїкірт ай налымдарын жїзеге асырады. Фосфор тірі организмдерде нїклейн қышқылдарыныѕ қўрамына кіре отырып энергия тасымалдау функциясын атқарады. Ал, кїкірт болса табиәатта амин қышқылдары, белок т.б. кїрделі органикалық қосылыстардыѕ қўрамына ене отырып тірі организмдер їшін маѕызды роль атқарады.

Жоәарыда аталәан табиәаттаәы айналымдар атмосфераныѕ ластануы кезінде бўзылып отырады. Јсіресе, соѕәы жылдары тек қана кїкіртті қосылыстардыѕ сыртқа шыәарылуы жылына 200 млн тоннаәа жетіп отыр. Ал, атмосферадаәы азот қосылыстарыныѕ кґбеюі озон экранына зиянын тигізсе, екіншіден зиянды “қышқыл жауындардыѕ” тїзілуі бїкіл тіршілікке қауіп тґндіруде.

Табиәаттаәы зат айналымдарыныѕ негізгі қозәаушы кїші – кїн энергиясы. Кїн энергиясы болмаса – биосфера тіршілігі бірден тоқталады. Кїн энергиясы еѕ алдымен қабылдайтын ґсімдіктер јлемі. Ґсімдіктер кїн энергиясын сіѕіріп оны тірі организмдерге берілетіндей қоректік энергияәа айналдырады. Энегрия одан јрі тірі организмдер арқылы тасмалданып јртїрлі функциялар атқарады. Сондықтан табиәаттаәы энергия жоәалып кетпейді, тек бір кїйден екінші кїйге ауысып отырады.

Табиәатта барлық заттар їнемі қозәалыста болады. Биосфера шегінде оныѕ їлкен жјне кіші айналымын ажыратамыз. Заттардыѕ їлкен айналымы биосфера шегінде жїзеге асады. Їлкен айналым Жер шары пайда боләаннан бастап ўзақ геологиялық жылдарды қамтыйды. Нјтижесінде, қўрлықтаәы заттар мўхиттарәа жетіп одан жер астына қарай жылжып қайтадан жер бетіне кґтеріліп отырады. Заттар газ, сўйық зат, шґгінді жыныстар, тїрі ґзгерген массаларәа айналып жатады.

Заттардыѕ кіші айналымы їлкен геологиялық айналым қўрамына ене отырып бїкіл биосфера шегінде јрекет етеді. Бўл процесс экожїйе жјне организм шегін де зат жјне энергия айналымы тїрінде жїзеге асып отырады. Яәни, биологиялық айналымныѕ негізгі бір-біріне қарама-қарсы екі процестен – органикалық заттыѕ тїзілуі жјне оныѕ бўзылуынан тўрады. Органикалық заттардыѕ аләашқы қоры – фотосинтез процесі жасыл ґсімдіктерде пайда болды. Олардыѕ кґзі – кґмір қышқыл газы, су жјне минералды заттар мен Кїн энергиясы. Сол сияқты ґсімдік топырақтан еріген кїйдегі кїкірт, фосфор, кальций, калий, магний т.б. элементтерді жинақтап органикалық заттар тїрінде ґсімдік қоректілерге қажетті белок, май, амин қышқылдары т.б. заттар тїзеді.

Одан јрі микроорганизмдер – ґсімдіктер мен тірі организмдердіѕ қалдықтарын бўзып қайтадан топырақ, су қўрамына береді. Осылайша, табиәатта їздіксіз биологиялық айналым қайталанып отырады.


Биосфера жјне экожїйелерді қорәау

! Геграфиялық раса – географилық оқшаулану. Экологиялық – организмніѕ тіршілік ету ортасы. Генетикалық – ядро хроммосомалары ерекшеліктері.

Академик В.И. Вернадский – биосфера јлемін толық зерттеп баәа берген әалым. Ґзініѕ еѕбегінде биосфераны “тіршілік бесігі” –деп келіп, оныѕ пайда болу, даму жјне қалыптасу кезеѕдеріндегі тірі организмдердіѕ ролін ерекше баәалаәан. Биосфераныѕ қалыптасуы, қазіргі кездегі жер шарыныѕ ўсқыны ондаәы фауна мен флораныѕ пайда болуы геологиялық ўзақ жылдарды қамтыәан В.И. Вернадскийдіѕ тірі заттар деп отырәаны ґзімізге белгілі бейорганикалық химиялық элементтер. Яәни, кґміртегі, оттегі, азот, фосфор, сутегі, кїкірт т.б. элементтер. Биосферадаәы тіршілік бўдан шамамен 3-3.5 млрд жыл бўрын пайда боләан. Олар – қазіргі бактерия, саѕырауқўлақ немесе балдырларәа ўқсас қарапайым организмдер Жер бетінде аләашқы тіршілік суда пайда боләан деп есептеледі. Одан јрі қўрлықтаәы организмдердіѕ пайда болуы жјне қазіргі атмосфера қўрамыныѕ қалыптасуы.

VI Вернадский биосфера эволюциясын зерттей келіп ондаәы тўрақты тіршіліктіѕ қалыптасуындаәы – тірі организмдердіѕ ролін ерекше баәалады. Тірі организмдердіѕ қызметі негізінде табиәатта їздіксіз зат жјне энергия айналымы жїзеге асып отырды. Табиәаттыѕ бўл айналымдары ґздігінен жїретін процестер. Нјтижесінде, жер шарыныѕ қазіргі заманәытіршілігі қалыптасты.

VI Вернадский ґзініѕ биосфера туралы ілімін тўжырымдай келіп ондаәы тіршіліктіѕ тўрақты дамуындаәы адамныѕ ролін жоәары баәалайды. Яәни, “биосфераныѕ болашаәы адамныѕ парасатты ақыл-ойына байланысты (ноосфера) бірқалыпты дамуы тиіс” – деген болатын. Бірақта, ўлы натуралист, адам баласыныѕ табиәатты қазіргіше пайдаланып оныѕ миллиондаәан жылдар бойәы қалыпты дамуын бўза бастайтынына болжам жасай алмап еді.

Бірақта, В.И. Вернадский соѕәы жылдардаәы әылыми-техникалық прогрестіѕ дамуына баәа бере келіп,адам баласыныѕ биосфераны қарқынды меѕгеруіненсақтандырды. Ол – “егерде адамзат табиәатты осылайша пайдалана берсе бїкіл биосфера тўрақтылыәына қауіп тґндіруі мїмкін” –деген болатын.

Шын мјнінде, адам баласы әылымды, алып техниканы, атомды игеріп әарышты зерттей бастасымен биосфераәа бўрын-соѕды болмаәан салмақ салды. Жер шарында халықтыѕ саныныѕ артуына байланысты азық-тїлік, энергетика, шикізат проблемасы туды. Нјтижесінде, табиәат ресурстарын игеру 10-100 есе артты. Жер шарында жыл сайын 100 млрд тонна қазба байлықтары ґндіріліп, 500 млн тоннадан астам химиялық заттар егістіктерге тґгілді, 20 млрд тонна синтетикалық немесе қорытпа заттар, улы газдар қоршаәан ортаәа шыәарылды.

Физиологиялық ерекшеліктері бірдей болып, себет гїл шоәырыныѕ сыртындаәы орамжапырақтарындаәы, тўқымы қўрылысындаәы, жапырақ алақаны пішініндегі, сїт тїзу ерекшеліктеріндегі айырмашалықтары жойылып кетсе, екеуініѕ бір тїр екендігі дјлелденген болар еді.


Taқyryp.2. Табиғи қорлар және табиғатты тиімді пайдалану

Табиғат дегеніміз-мезгіл мен кеңістікке шексіз, тұрақты қозғалыста, өзгеруде, дамуда, болатын биоорганикалық және органикалық дүние. Бұл адамзат қоғамның өмір сүруіне қажетті әлемдегі бүкіл материалдық-энергетикалық, информациалық және әр түрлі табиғи құбылыстардың жинақтығы. Адам шаруашылық қарекетінде табиғат пен байланысты, оған тікелей немесе аралық әсерін тигізеді.

Адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынас мәңгілікті және сонымен қатар тұтас күрделі мәселе. Халықтың өмірлік қарекетіне, әсіресе денсаулығы мен өсіп өнуіне тікелей немесе әлеуметтік-экономикалық жағдай арқылы жанама түрде табиғи ортаның құрауыштары мен олардың жинақтығы-атмосфералық ауа, табиғи сулар, топырақ жамылғысы, геологиялық құрылым, өсімдіктер мен жануарлар, сонымен қоса төтенше құбылыстар мен барлық биосферада жүретін процестер ықпал жасайды. Табиғат арқылы адамзат өзінің көптеген қажеттілігін қамтамасыз етеді.

Адам күрделі “Табиғат-қоғам” жүйесінің бір бөлігіне жатады. Қоғамның материалдық, мәдени тағы да басқа мұқтаждығын қанағаттандыру үшін қазіргі кезеңде немесе болашақта қолданылатын табиғи ортаның құрауыштары мен табиғи құбылыстары табиғи рессурстар деп аталады. Оларға атмосфералық ауа, су, топырақ, кен байлықтары, күн радиациясы, ауа райы,өсімдіктер мен жануарлар әлемі, жер қабатындағы жылу энергиясы т.б. zhatady.

Табиғат рессурстары және олардың жіктелуі

Табиғи рессурстар әр түрлі жолмен жіктеледі. Қол жетерлікке (іске асатын немесе нақтылы және потенциалды), пайда болуына (табиғи, антропогенді) химиялық табиғатына (органикалық, минералдық), көздері мен орналасуына (жер, су, кен, өсімдіктер, орман), қолдану міндетіне (өнеркәсіптік, шикізат, тамақ) байланысты. Рессурстар сонымен қатар (тікелей табиғаттан алынатын) және қосымша материалдық (әр түрлі өндіріс салаларының утилдеуге жататын қосалқы өнімдері) болып та бөлінеді.

Таусылуына байланысты табиғи рессурстар сарқылатын және сарқылмайтын болып бөлінеді.

Сарқылмайтынға негізінде біздің планетаға қатысты сыртқы процестер мен құбылыстарды жатқызуға болады. Ең алдымен бұған космостық рессурстар соның ішінде күн сәулеленуінің энергиясы және одан туындайтындар-жылжымалы ауаның энергиясы, су толқыны, ай мен күннің тарту күшіне байланысты теңіз суының толысуы мен қайтуының энергиясы, космостық шаң климаттық рессурстар-атмосфералық ауа, жауын-шашын, жел, сонымен қатар жер қойнауындағы жылу.

Сарқылмайтын рессурстардың жердегі қоры пайдаланған сайын азаймайды, ал табиғи ортадан алынған сайын қоры сарқылатын, табиғи процестердің нәтижиесінде орны толмайтын рессурстар сарқылатындарға жатады.

Сарқылатын табиғи рессурстар қалпына келетін және қалпына келмейтін болып бөлінеді. Қалпына келмейтіндерге планетаның қойнауындағы пайдалы қазбалар-металл, рудалары бейметалды қосылыстар т.б.. Қалпына келетіндерге тірі организмдер жатады.

Минералды шикізат рессур-старын пайдалану, өндіріс және ауыл шаруашылығының үдемелі дамуы

ХХ ғасырдың екінші жартысында ауыл шаруашылығына пайдаланатын жерлер үздіксіз айналымға түскендіктен сапасы төмендей бастады, әсіресе химияландыру науқаны күшейіп оның зардабы адамдар арқылы біліне бастады. Бұл экологиялық жағдайлар дүние жүзінің көптеген мемлекеттерінде жаппай сипат алады. Статистика мәліметтері бойынша жыл сайын дүниеге келген сәбилердің 11,2 пайызы физикалық жағынан нашар және ақыл-есі кем туатыны анықталған. Дүниеге келген 100000 баланың әрбір 11-12 мыңы онкологиялық ауруларға ұшыраған.

Ауылшаруашылығында химияны қолдау 1960-1990 жылдары өзінің биігіне шықты. Егерде 1960ж адам басына шаққанда 5кг. өнім келсе, ал 1990ж ол 35 кг. ға жеткен. Бұл химиялық заттарды қолданудың еселеп өскенін көрсетеді. Яғни, ауыру қарқыны 1960ж 0,74 пайыздан 1990ж 30 пайызға дейін өскен. 1990ж-1999ж ауыл шаруашылығында химияны қолдану біздің республикамызда бәсеңдей бастады. Оның көптеген факторлары бар. Бұл жағдай біршама экологиялық таза өнім алуға жол берген, екінші жағынан барлық дақылдардың түрінен алынатын өнім азая бастады. Мысалы: Қазақстанда 1990ж 67.2122.т минералды тыңайтқыштар оның ішінде 42,3 пайыз азот, 55,4 пайыз фосфор және 2,3 пайыз кальцидің үлесіне тиген. Органикалық тыңайтқыштар 22445,3 мың т. жеткен. Ал 1999ж бұл көрсеткіштер 4-5 есеге кеміген.

Атмосфера және судың құрамының өзгерістері

Атмосфера-бүкіл әлемнің тіршілік тынысы. Атмосфера ауасының шекарасы болмайды. Ол жер шары халықтарының ортақ байлығы болғандықтан оның сапасы, тазалығы адамзат үшін еш нәрсеге теңгерілмейтін биосфераның құрамдас бөлігі.Оның массасы 5,157х10 15 т. тең. Негізінен атмосфераның адам үшін атқаратын қызметі өте жоғары. Атмосфера-бүкіл әлемді таза ауамен қамтамасыз ете отырып тіршілікке қажетті газ элементтері мен (оттегі, азот, көмірқышқыл газы, аргон, т.б.) байытады және жерді метеорит әсерлерінен, күн және ғарыштан келетін түрлі зиянды сәулелерден қорғайды, зат және энергия алмасуларын, ауа райының қызметін реттеп жалпы жер шарындағы тұрақтылықты үйлестіріп отырады. Бірақта адам баласы үшін орасан зор пайдалы ауа бассейні соңғы жылдары күрделі өзгерістерге ұшырап отыр. Ең бастысы ауаның ластануы.

Атмосфераның ластану индексін (АЛИ) бағалау бойынша 1995-2000 жж аралығында ауасы ең көп ластанатын қалаларға (Лениногор, Өскемен, Жезқазған, Балқаш, Қарағанды, Повладар, Теміртау, Алматы т.б.) қалалары жатады. Қазақстанның өз ластану көздерінен түскен (1) және шекаралас ауа арқылы (2) өткен заттардың үлесі төмендегідей болған:1) Күкірт 46 пайыз немесе 380000 т.

Азот (тотыққан)-19 пайыз немесе 46400 т.

Азот (тотықсызданған)-51 пайыз немесе 11300т

2) Күкірт 54 пайыз

Азот (тотыққан)-81 пайыз

Азот (тотықсызданған)-49 пайыз

Дүние жүзілік су қорларының ластануы бүкіл адамзат қауымын алаңдатып отыр. Бұл мәселе Қазақстанға да тән. Судың ластануы көп түрлі әрі ең соңында су экожүйесін бүлдір уімен аяқталады.

Су айдындарының ластануын былайша топтайды: -Биологиялық ластану: өсімдік жануар микроорганизмдер және аш бейімді заттар;

- Химиялық ластану: уытты және су ортасының табиғи құрамын бүлдіретіндер;

- Физикалық ластану: Жылу-қызу, электромагнитті өріс, радиокактивті заттар.

Судың сапасы, ластану деңгейі үнемі бақылауға алынып отырады. Судың құрамындағы химиялық қоспалар, тұздық құрамы, еріген бөлшектер, температура әр түрлі болуы мүмкін.

Су бассейіннің ластануының негізгі себептері-тазартылмаған ағын суларды өзен-көлдерге жіберу. Бұған жол беретіндер:

- тұрғын-үй, комуналдық шаруашылықтар;

- өнеркәсіп орындары;

- ауылшаруашылығын химияландыру;

- халық шаруашылығының басқа да салалары.

Тау жыныстарының үгілуі және топырақтың құнарсыздануы

Қазақстанның барлық жер көлемі 2724,9 мың км 2 . Жер қорымыздың көлемі өте үлкен болғанымен оның сапасы соңғы жылдары күрт нашарлап отыр. Жерді дұрыс пайдаланбау салдарынан топырақ деградацияға ұшырап, құнарсыздану шөлге айналу процестері күшейе түсуде. Соңғы мәліметтер бойынша Республика жерінің 180млн. га немесе 60 пайызы шөлге айналған. Барлық жерде жердің 235 млн.га жазық жерлер, 180 млн. га жайылым және 34 млн. га таулы аймақтар алып жатыр. Жоғарыда аталған 235 млн. га. құнарлы жердің 180млн.га жері жарамсыз жерлерге ұшырап, оның 30 млн.га топырақ эрозиясы 60 млн.га тұздану 10 млн.га химиялық және радиоактивті заттармен ластанған.

Тау жыныстарының үгілуі елімізде ұшырылып жатқан ракеталардың әсерінен тұрған дауылдар мен табиғи желдер сонымен қатар су тасқындарының салдарынан болады. Жайылымдар мен шабындықтар үшін пайдаланылатын топырақтың қазіргі қалі мүшкіл.


Модуль.3. Табиғатты қорғау.

Тақырып.1. Қазіргі кезеңнің әлеуметтік экологиялық мәселелері.

Бүкіл әлемдік құбылыстарды табиғатты және қоғамды адамның ой санасын өзгерісте, қозғалыста, дамуда және өзара

Мал етінің жетіспеуінен зардап шегуде. Жыл сайын соның салдарынан 20 млн адам, әсіресе балалар қайтыс болады. Ең қиын жағдай Африка құрлығындағы Эфиопия, Самали, Чад, Судан, Ангола т.б. елдерде орын алып отыр. Бұл елдерде тіпті ауылшаруашылық өнімдерін өңдейтін өндіріс орындары жоқ. Еуропа Солтүстік Америка, Жапония елдерінде бұдан басқа жағдай орын алған Жер бетінің тұрғындарының 20% түзетін бұл елдер, барлық өндірілген сүт пен еттің 80%, ал қалған жер бетінің 80% тұрғындары ет пен сүттің 20% пайдаланады.

Осыған қарамастан әлеуметтік-экологиялық байланыстар себеп болып соңғы мың жылдықта жер бетіндегі адам саны қарқынды өсті. Бірінші халық санының екі есе көбеюіне 630 жыл, екінші рет екі есе көбеюіне 270 жыл, үшінші рет екі есе көбеюіне 40 жылдай ғана уақыт қажет болды. Тек дамыған елдерде ғана адам демографиялық процестерге әсер ететін факторларды қажетіне байланысты реттеп отыра алады.

Адам санының өсуі

11 мың жыл бұрын Жер бетіндегі халық саны әлсіз өсті. Сол кездегі халық саны бар болғаны 5 млн. ғана еді. Қазір Токиода 14 млн, Мехикода 17 млн, Алматыда 2 млн, Қазақстанда 14,5 млн халық тұрады. Азық-түлік өндірісінің қарқынды өсе бастауы (11 мың жыл бұрын неолиттен егін егіп, мал бағу кезеңі басталды) нәтижесінде біздің эрамыздың басында (жыл санаудың басталуы) халық саны 200-300 млн болып көбейді. Сосын өсу қарқыны эпидемиялық (жұқпалы) ауруларға, түрлі соғыстарға байланысты әлсіреді. Бұдан 200 жыл бұрын өндіріс революциясының басталуы ғылымның, медицинаның, экономиканың қарқынды дамуы халық санының қазірге дейін қарқынды өсуіне жағдай жасады. Ең қарқынды өсу ХХ ғ. ІІ ж. сәйкес келеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Азияның, Африканың Орталық және Оңтүстік Американың көптеген елдері колониалдық статусын

жоғалтып тәуелсіздік алды. Дүниежүзілік денсаулық қорғау ұйымы (ДДҚҰ) түрлі ауруларға қарсы шаралар жүргізді. Ол көп елдерде нәтижелі болып өлім саны азайды. Тулып көбею қарқыны сақталды. Дүние жүзіндегі халық саны күрт өсті. Оны төмендегі елтірілген мәліметтерден көруге болады. Бірінші рет халық санының 1 млрд. толуы шамамен 1830 ж., екінші – 100 жыл өткен соң (1939ж.), үшінші – 20 жылдан соң (1960ж.), төртінші 15 жыл өткен соң (1975ж.), бесінші 12 жылдан соң (1987ж.), алтыншы млрд. толуы 15 жылдан соң (2003ж.).

2003 жылы Жер бетіндегі халық саны 6 млрд. болды. Жылына 90 млн. қосылып отырады. Франция мен Испания халқы қосылып 90 млн. болады. Тәулігіне Жер бетіндегі адам саны 250 мыңға, сағатына 10 мыңға көбейеді. Сонда тәулігіне көбейетін адам саны Қазақстанның облыс орталықтарының Қызылорда, Атырау сияқты қа лалардың тұрғындар санына тең болса, сағатына көбейтені адам саны аудан орталықтарындағы поселек тұрғындарының санына тең болады.

Сөйтіп соңғы 300 жылдан бастап халық санының баяу өсу кезеңі аяқталып қарқынды өсу кезеңі басталды. Бұл өсу жалғасуда. Яғни өсу әлі шегіне жеткен жоқ.

Халықтың саны өсе бергенімен оны қоректендіретін шикізат көзі шексіз емес. Ол жер бетіндегі кеңістік көлемімен шектеледі. Сонымен бірге халық санының шексіз өсе беруі мүмкін емес.

Соңғы кезде Жер бетінде халық санының өсуі сәл төмендеді. 1970 жылдары жылына 2% өссе, 1990 жылдары 1,7% төмендеді. Соған қарағанда ХХІ ғасырда жер бетіндегі халық санының өсу қарқыны сәл төмендеуі мүмкін.

Адам демографиясының әлеуметтік-географиялық ерекшеліктері

Жер бетіндегі халық санын жалпылау арқылы талдаумен қатар демографиялық процестердің табиғи және әлеуметтік экологиялық жағдайларға негізделген географиялық ерекшеліктерінде көрсетуге болады. Ол өзгешеліктер планетамыздың оңтүстік және солтүстік бөліктері арасында айқын байқалады. Оңтүстік регионға Азиядағы бұрынғы ССРО-дан басқа Африкадағы, Латын Америкасындағы (АҚШ-тан оңтүстікке орналасқан елдер) дами бастаған елдер жатады. Солтүстік регион Солтүстік Америкадағы (АҚШ пен Канада), Еуропадағы елдерді, Солтүстік Азиядағы (бұрынғы ССРО-ң шығыс бөлігі) және Жапонияны біріктіреді.

Оңтүстік регион. Мұнда дүниежүзі халқының 4/3 яғни 4300 млн. халқы тұрады. Оның ішінде Қытайдағы саны 1,5 млн, Үндістандағы саны 1,0 млн. Оңтүстік регионда халық саны қарқынды өсуде. Туылып көбеб мен өліп азабдың айырмашылығы, яғни халық санының өсуі 1,8 % түзеді. Нәтижесінде Оңтүстік регионның халқы ендігі 40 жылда екі есе көбейді. Латын Америкасында 450 млн, Африкада 700 млн халық бар. Африкада халық санының өсуі жылына 3 %, екі еселенуіне 25 жыл қажет. Тіпті кейбір Панзания, Ангола, Ливия, Сауд Арабия, Сирия, Нигарагуа т.б. елдердің халық санының екі еселенуіне 17-20 жыл ғана қажет.

Солтүстік регион. Барлық халық саны 1200 млн, ірі елдер АҚШ-та 260 млн, Ресейде 150 млн. Халық санының өсуі тоқталуға жақын. Қазіргі өсу қарқыны 0,5 %. Еуропада халық санының өсуі нөлге жақын. Ал, Данияда, Германияда, Венгря, Англияда халық санының өсуі тоқталған. 1990 жылдан бастап оларға Ресей қосылды. Бұл елде әрбір мың адамға туылып қосылатын бала санынан өлім саны жоғары.

Оңтүстік және Солтүстік региондардың демографиялық сипаты бір-біріне ұқсамайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) болжамы бойынша бұл айрымашылық күшейе түсуде. 2025 жылы халық санының өсуінің 95% Оңтүстік регионда тек 5% ғана, Солтүстік регионда жүреді. Қазір әрбір туылған 10 баланың 9-ы Оңтүстікте болса, 1-і солтүстікте. Енді 20 жылдан соң бұл көрсеткіш 20 : 1 қатынасындай болады.

Региондардағы демографиялық өзгешеліктердің әлеуметтік-экологиялық себебі.

Дами бастаған елдердегі халық санының қарқынды өсуін «демографиялық қопарылысң деп атайды. Ол ХХғ. ІІ ж. басында басталды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін колониальды елдердің көпшілігі тәуелсіздік алды. Сол кезде құрылған халықаралық ұйымдардың нәтижесінде тәуелсіздігін алған елдерде халықтың тұрмысын жақсартуға арналған көптеген шаралар жүргізілді. Дүниежүзілік денсаулық қорғау ұйымдары (ДДҚҰ) бір-екі он жылдықта бұл елдердегі бала өлімін азайтып, адамдардың тіршілік ету ортасының тазалығын ауыз судың сапасын жақсартты. Азия және Латын Америкасындағы көптеген елдердің үеіметі БҰҰ азық-түлік және ауыл шаруашылығы проблемалары бөлімінің қолдауымен ауылшаруашылық өнімдерін арттыруға байланысты «Жасы революцияң деген атпен көптеген жұмыстар жүргізді. БҰҰ білім, ғылым және мәдениет бөлімі (ЮНЕСКО) бұл дами бастаған елдердің балаларын оқыту мәселесін жолға қойды. Бұл үйлесімді әрекеттер өлімге әкелетін факторларды әлсіретті. Халықтың жағдайы біршама жақсарып, тіршілік ортасы кеңейді. Оңтүстік регионның халқы қарқынды өсе бастады. Бұл кезде Солтүстіктегі дамыған елдерде туылып көбею мен өлім саны теңелуге жақындады. Халық санының өсуі баяулады. Нәтижесінде оңтүстік регион мен Солтүстік регионның халық санының өсу қарқынының айырмашылығы алшақтады. Халықтың жалпы санында да үлкен айырмашылық болды.

Дүние жүзі халық санының өсуінің региональды ерекшеліктері және оның перспективасы

Дүние жүзі Солтүс-тік регион Оңтүстік регион
Халық саны (млрд адам) жыл сайын өсуі (%) 2,5 3,7 5,3 6,8 8,5 1,7 2,0 1,7 1,6 1,2 0,8 1,0 1,2 1,8 1,3 1,3 1,0 0,5 0,4 0,2 1,7 2,7 4,1 5,0 7,2 1,9 2,5 2,1 1,7 1,3

Ірі елдердің халқының саны және өсуі туралы прогноз

1993 жыл 2025 жыл
Қытай Үндістан АҚШ Индонезия Ресей Бразилия Пакистан Нигерия Бангладеш ?

Демографиялық перспектива

Демографиялық процестердің стихиялы дамуының дами бастаған, дамыған елдер үшін катастрофалық әлеуметтік-экономикалық экологиялық салдары болуы мүмкін. Оңтүстік регионда қазірдің өзінде біраз елдердің өздері өндірген азық-түлігі өздерін қамтамасыз ете алмайды. Халық саны осы қарқынмен өсе берсе ХХІ ғасырдың соңында Оңтүстік региондағы көптеген елдердің жағдайлары нашарлайды. Мысалы Нигерия мен Бангладеште 1 га жерден алынған өнімді ауыл шаруашылығы жолға қойылған Франция мен Голландиямен салыстырғанда 2-3 есе артық адам қорек етеді. Жыл сайын егін егіліп топырақ эрозияға ұшырайды, өнімділігі төмендейді. Ормандар қырқылып, егін егіледі, мал жайылады. Қарқынды шөлдену жүреді. Су қоймаларының суы тартылады. Сыртқы орта ластанады. Халық санының өсуі жалғасады. Азық-түліктің жетіспеуі жұмыссыздық әлеуметтік жағдайды төмендетеді.

Экологияның іргелі заңдылықтары бойынша белгілі бір тіршілік ортасында популяция саны көбейіп кеткенде оның дараларының біразы басқа қорегі мол территорияға ауысады. Қазірдің өзінде бұл құбылыс жүруде. Дами бастаған Оңтүстік регионның дамыған елдеріне (АҚШ-қа, Еуропа елдеріне) миграция жасауда. Келешекте миграция ауқымды жүретін болады. Қазіргі демографиялық процестердің экологиялық және әлеуметтік-экологиялық салдары осылай.

Солтүстік регионда демографиялық құлдырау жалғасуда. Кейбір елдерде халқы санының өсуі өте баяу болса, кейбіреулерінде (Еуропа, Ресей) туылып көбеюден өлім саны жоғары болып отыр. Нәтижесінде олар өз елінде өздерінің саны төмендеп олардың орнын Оңтүстік регионнан келген эмигранттар басуы мүмкін. Біртіндеп кейін жергілікті халықты көшіп келушілер түгелдей ауыстыруы да мүмкін. Адам баласы тарихында мұндай жағдайлар болып тұрады.

Қазіргі демографиялық процестердің барысы Солтүстік және Оңтүстік региондардағы экологиялық және әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ете алмайды.

Жалпы жер бетіндегі тіршіліктің тарихи дамуына қысқаша тоқталып, оның келешегі қандай болады деген сұраққа жауап іздейтін болсақ. Бергі палеозой эрасының өзінде бауырымен жорғалаушылар шығып мезозоида олар алуан түрлі болып дамыды. Сондықтан мезозоиды бауырымен жорғалаушылар (динозавр, бронтозавр т.б.) эрасы деп те атайды. Қазіргі кайназой эрасында олар мүлдем жойылып кетті де, сол бауырымен жорғалаушылар мен ортақ тектен басым алған құстар мен сүтқоректілер алуан түрлі болып дамыды. Қазір сүтқоректілердің 3500 дей түрі бар. Сол түрлердің бірі саналы адам, оның популяциясы қарқынды көбейіп, адам аяғы баспаған жерлерді игеруде. Қалалар, елді мекендер, тас, темір жолдар салып, ормандарды қырқып егін егіп, мал жайып, табиғи экожүйені бұзуда. Бұл ауқымды жүріп жатқан құбылыс сыртқы ортаның қалыпты жағдайын өзгертуде. Нәтижесінде парниктік эффект түзіп, климат жылынып, дүние жүзілік мәңгі мұздықтар еруде. Көптеген елдерде су тасқыны дауылдар етек алуда.

Жердің келесі эволюциясының бағыты барлық құрлықтар 200 млн. жылдан соң қайта қосылып ірі бір Пангей құрлығы пайда болады. Бұрын да барлық құрлықтар тұтас бір Гандван құрлығы болған. Пангей құрлығының ауданы аса ірі болып, мұхиттардан, теңіздерден тым алыс құрлық орталығында тіршілік болмайды. Қазіргі түрлердің популяцияларының көпшілігі жойылып кетеді де, эволюция кезінде пайда болған жаңа түрлер тіршілік етеді.

Адам баласы осы үлкен өзгерістерде табиғи сұрыптаудан немесе жасанды сұрыптаудан өте ала ма? Тіршілік үшін күресте сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына бейімделе ала ма? Әлде мезозоидағы динозаврлар сияқты жойылып кете ме? Қазірдің өзінде өздерінің іс-әрекеттері нәтижесінде табиғи сұрыптаудың нәтижесінде қалыптасқан табиғатты өзгертіп, эволюцияны тездетуде. Әйтпесе Қытай мемлекеті не себепті Яньцзы өзеніне жылда су тасып егістікті басады. 286 млрд. доллар ақша бөліп «үш шатқалң (биіктігі 186м., ұзындығы – 2 км) деп аталатын бұрын-соңды болмаған заңғар плотина сала ма? Шығыс Орталық Еуропадағы АҚШ-тың оңтүстігіндегі су тасқындары ше? Қазірдің өзінде дүниежүзілік мұхит деңгейі жағалығында 2 мм., ортасында 3 мм. Көтерілді. Осы құбылыстапрдың бәрі жер бетіндегі халық санының тым өсуіне байланысты болып отыр. Сол үшін не істеу керек?

Демографиялық процестерді басқару

Демографиялық процестерді реттейтін кез келді. Оның негізгі жолын туылып көбеюді реттеу.

Оңтүстік региондағы дами бастаған елдер халық санының қарқынды өсе бастағанын бірден байқады. Нәтижесінде «жанұяны жоспарлауң бағдарлама ы туындады. Оның негізгі мақсаты халық санының қарқынды өсуінің деңгейін төмендету еді. Қытай, Үндістан және басқа да елдерде жүзеге асырылуда. Бұл бағдарламаның мәні көп балалы (5-10 бала) жанұяға қарағанда 1-2 балалы жанұяның экономикалық артықшылығын ұрықтануға қарсы медициналық тосқауыл қоюға уағыздау. Материалдық моралдық көмек көрсету.

«Жанұяны жоспарлауң бағдарламасы Қытай халқының санының қарқынды өсуін төмендетті. Индия және басқа елдерде де халық санының қарқынды өсуі төмендеді. Бірақ Қытайға қарағанда баяу болды. Жанұяны жоспарлау политикасының нәтижесінде Жер бетіндегі халық санын реттеу арқылы демографиялық кризисті болдырмау мүмкіндігі туындады.

Көптеген дами бастаған елдерде тіршілік ортасының сиымдылығы әлі анықталмаған. Нәтижесінде топырақ құнарсызданып, ормандар мен көлдер жойылып, сыртқы орта ластанып, тіршілік сиымдылығы айрықша тарылады. Шешілуге тиісті мәселелер уақытылы шешілмесе кейін кеш болып қалуы мүмкін.

Оңтүстік регионға жататын Қазақстан да осы мәселелер орын алған.

Егер көптеген Оңтүстік региондағы елдер халық санының қарқынды өсуін баяулайтын политикасын ұстайтын болса, дамыған елдердің экологиялық таза технологиясын пайдаланып ауылшаруашылық өнімдерін екі-үш есе жоғарылататын болса, дами бастаған елдердің әл-ауқаты артады. Оның жарқын мысалы етіп Индия, Таиланд, Мексика, Филиппин елдерін алуға болады. Сонымен бірге Оңтүстік регионның елдері глоболизацияға байланысты Солтүстік регионның елдерінің дамуы тәжірибесін қабылдануына болады.

Радио, телевизия, телефон avtomatty liniyasy, kompyuterlіk zhүye arқyly aқparattyқ baylanystar dүnyiezhүzіlіk әleumettіk-ekonomikalyқ, ekologiyalyқ demografiyalyқ aldyңғy қatardaғy tәzhіribelerdі paydalanuғa mүmkіndіk zhasaydy.

Солтустик regionnyң ekonomikalyқ damyғan elderі zhalpy maқsatқa sәykes Halyk Сана turaly belgіl БЛП Sayasat ұstamaydy. Onyң uaқyty kelgen zhoқ esepteydі Dep. Degenmen 1990 zhyldary bastalғan zhergіlіktі tұrғyndardyң azayuy-depopulyatsiyasy keybіr Europa elderіne втори Салда.

Rasalar. Rasizmnің negіzsіzdіgі

Gers betіndegі adamdar europoidtyқtar, mongoloidtyқtar, negroidtyқtar bolyp USH rasaғa bөlіnedі. Bұl rasalardaғy adamdar БЛП-bіrіnen залог әlpetі, terіsіnің, kөzіnің, shashynyң tүsі, shashynyң pіshіnі arқyly azhyratylady. Әrbіr rasaғa zhatatyn adamdardyң shyғu zhane ornyғu tegі бар.

Europoitdty rasaғa Europanyң, Южна Aziyanyң, Солтустик Amerikanyң zhergіlіktі tұrғyndary zhatady. Europoidtyқtardyң залог pіshіnі ұzyndau, mұrny shyғyңқy, shashy zhұmsaқ. Солтустик europoidtyқtardyң terіsіnің tүsі aқshyl, oңtүstіktegіlerdің terіsі қoңyrқay.

Mongoloidtyқ rasaғa Ortalyқ, Shygys Aziyanyң, Indoneziyanyң, Sіbіrdің zhergіlіktі tұrғyndary zhatady. Mongoloidtyқtardyң залог pіshіnі zhalpaқ, dөңgelek zhүzdі, қiyқkөzdі, shashy қayratty, TIK, terіsnің tүsі қoңyrқay.

Nergoidty раса afrikalyқ zhane avstraliyalyқ bolyp ekі topқa bөlіnedі. Terіsіnің tүsі Кара, shashy bұyra, kөzі Кара, mұrny keң zhane zhalpaқ.

Erterekte negroidtyқtarғa terіsіnің tүsіnің Кара Болу, Болу shashynyң bұyra, basynyң aynalysndaғy AUA қabatyn tүzіp, кун sәulesіn saқtaғan, ал mongoloidtardyң залог pіshіnі zhane mұryn қuystarynyң keң Болу өkpege tүsetіn auanyң zhylynuyna yқpalyn tigіzgen.

Aқyl, о erekshelіkterі barlyқ rasalarғa zhatatyn adamdarda bіrdey Bolado. Madeni deңgeyіnің әrtүrlі Болу biologiyalyқ erekshelіkterіne Emesa, қoғamnyң әleumettіk дама zhaғdaylaryna baylanysty.

Alғash keybіr ғalymdar adamdardyң әleumettіk дама deңgeyіn biologiyalyқ erekshelіkterіmen shatastyryp, adamdy Малмьо baylanystyratyn өtpelі formalaryn іzdedі. Bұl қatelіkterdі rasister paydalanyp сх rasanyң sapasy ничии ekіnshі сх rasaғa zhatatyn halyқtyң artyқshylyғy бар депа aldyңғylaryn ayausyz операция zhasap koloniyaly elderge aynaldyryp tіkeley қyryp zhіberdі. Zherlerіn Tartyp алуминий maқsatynda soғys өrtіn tұtandyrdy. Ak Race zhoғarғy раса депа nemіstің Ер mayysқan қalyң қoly (1941-1945) Europany zhaulap Alyp, өzderіn ariystermіz депа zhariyalap, Plenge tүsken halyқty kontslagerde қyryp zhіberdі. Расизмът - reaktsiyashyldyқ (kerіtartpalyқ) идеология adamdy adamnyң қanauyn aқtauғa baғyttalғan политика.

Rasizmnің қanaғattandyrlyқsyzdyғyn раса turaly Gylym Салас rasovedenie dәleldedі. Rasovedenie adamdardyң rasalyқ erekshelіkterіn, shyғu tegіn, қalyptasuyn Адам rasalarynyң tarihyn zertteydі. Bұl Gylym salasynyң zhinaқtalғan mәlіmetterі rasalardy bөlek biologiyalyқ tүrler депа esepteuge mүmkіndіk bermeydі. Rasalardyң aralasuy әsіrese shekaralyқ arealdarda zhүredі, nәtizhesіnde aralyқ tipter shyғyp, rasalardyң arasyndaғy ayyrmashylyқ bәseңdeydі.

Tүbі rasalar saқtalyp қala ma? Rasalardyң қalyptasuynyң negіzgі sharttarynyң bіrі oқshaulanu. Азия, Африка, Europada oқshaulanu әlі saқtalғan. Al қonystanғanyna kөp bolmaғan Солтустик zhane Южна Amerikada USH раса toptary aralasa bastaғan. Kөptegen elderdegі қoғamdyқ kөzқasaқ rasalar arasyndaғy nekenі қoldamaғanymen Keleshek rasalardyң aralauy zhүrіp, erte IU кеш NE sanaly Адам tүrіnің gibridtі populyatsiyasy tүzіledі.

Модерен петобой zamandaғy ғalamdyқ ekologiyalyқ problemalar

Klimattyң өzgeruі "Қyzu әserіnің" saldarynan bolatyn klimattyң өzgeruі zhalpy әlemdіk kөlemdegі проблем bolyp tabylady zhane қorshaғan ortanyң Жи-kүyіne barynsha yқtimal қater tөndіredі.

Казахстан 1995zh klimattyң өzgeru zhөnіndegі BҰҰ үlgіlі Konventsiyasyn bekіttі Ал 1999zh оса Konventsiyaғa Киото hattamasyna қol қoydy.

Atalғan hattamany bekіtken zhane ол Engen kүshіne zhaғdayda Казахстан қyzғan gazdardyң shyғaryndylaryn қysқartu zhөnіndegі sandyқ mіndettemelerdі өzіne zhүktey otyryp, Аза қosymshanyң Tarapov Bolado.

Казахстан Киото hattamasynyң bekіtuіnің maқsatқa saylylyғyn ayқyndau ushin 2004 х barysynda қyzғan gazdardyң shyғaryndylaryn қysқartu zhөnіndegі sandyқ mіndettemelerdің Казахстан ekonomikasyna әserі Maseleleri boyynsha zertteuler zhүrgіzіlu қazhet.

Talassyz ekologiyalyқ tiіmdіlіgіnen basқa Киото hattamasyn bekіtu bіzdің изяде ushin halyқaralyқ investitsiyalardy Тарту, basқa elderdің ekonomikasyna aktivterdі ornalastyru mүmkіndіgіmen инвеститор rolіndegі bіrlesken zhүzege Asyr zhobalaryna zhane "Таза дама" protsesterіne қatysu, өndіrіstің енергия tiіmdіlіgіn arttyru ushin Жана tehnologiyalardy қoldanu, syrtқy energetikalyқ rynokta Елдин ekonomikalyқ mүddelerіn қorғau ushin kөmіrtegі kreditterіn shoғyrlandyru, қyzғan gazdardyң shyғaryndylaryna kvotalar Сату zhөnіndegі perspektivalardy Ashad.

Киото hattamasy bekіtkennen keyіn naқty zhobalar Myung-іs sharalardy іske asyrudy kөzdeytіn Казахстан Respublikasynda қyzғan gazdardyң shyғaryndylaryn azaytu zhөnіndegі 2015 х deyіngі baғdarlama әzіrlenetіn Bolado.

Озонът қabatynyң bұzyluy. Zherdің озон қabatynyң bұzyluy Адам zhanuarla, өsіmdіkter променена mikroorganizmder tіrshіlіgі ushin yқtimal қater bolyp tabylady. 1973zh bergі bayқaular Казахстан үstіndegі озон қabatynyң қalyңdyғy 5-7 payyzғa azayғanyn kөrsettі.

Bіzdің изяде озон қabatyn saқtau turaly halyқaralyқ kelіsіmderge 1998zh қosyldy.

Zherdің shөleyttenuі zhane tozuy. Казахстан kөp bөlіgі кун aymaқta ornalasқan, aumaғynyң 66 payyzy tүrlі deңgeyde shөleyіttenu protsesterіne beyіm.

Bioәrtүrlіlіktі saқtau. Казахстан ekozhүyesі Ortalyқ Aziyada zhane tұtastay alғanda kontinentte biologiyalyқ әrtүrlіlіk bіregeylіlіgіmen erekshelenedі. Өsіmdіkter променена zhanuarlar tүrlerіnің zhoғaluy genetikalyқ deңgeydegі әrtүrlіlіgі zhoғaltuғa zhane ekozhүyelerdegі tiіstі өzgerіsterge әkeledі. Bioәrtүrlіlіktі іs zhүzіnde zhoғaltudyң negіzgі sebebі Омир sүru ortasynyң zhoyyluy zhane tozuy, eң bastysy ormandardy zhoyu, topyraқtyң eroziyasyn, іshkі zhane су aydyndarynyң lastanuy, өsіmdіkter променена zhanuarlar tүrlerіn пета kөp tұtynu bolyp tabylady.

Tabigat разпенва қoғamnyң қarym қatynasyndaғy әleumettі ekologiyalyқ problemalary

Adamzat қoғamy променена қorshaғan ОРТ arasyndaғy қatynastardy, өndіrіstіk қyzmettің қorshaғan ortanyң құramy променена қasietterіne tіkeley zhane zhanama әserіn, antropogendі faktorlardyң adamnyң densaulyғy променена Адам populyatsialarynyң gendіk қoryna ekologiyalyқ әserіn әleumettіk zertteydі екология. Ol tabiғatty tiіmdі paydalanudyң teoriyalyқ negіzі bolyp tabylady.

Қoldanbaly екология қorshaғan ortanyң praktikalyқ mәselelerіn Sesa zhaқtaryn қarastyrady (қorshaғan Орта lastanudan қorғau, Tabigat ressurstaryn tiіmdі paydalanu, әr tүrlі salalaryndaғy tehnologiyalardy zhetіldіru). Қoldanbaly ekologiyada өnerkәsіptіk, auylsharuashylyқ himiyalyқ, meditsinalyқ zhane TB baғyttary редове Båstad. Olay Bolsa klassikalyқ ekologiyada abiotikalyқ zhane biotikalyқ faktorlarғa zhane olardyң tabiғi ekozhүyelerdegі әserіne kөp kөңіl bөlіnedі. Al әleumettіk zhane қoldanbaly ekologiyada eң aldymen antropogendі faktorlar, olardyң tabiғi zhane әleumettіk zhүyelerdegі әserі қarastyrylady.

Ulttyk ekologiyalyқ problemalar

Tabiғi ekologiyalyқ zhүyelerdің bұzyluy, флора променили faunanyң tozu oryn alғan zhane қolaysyz ekologiyalyқ Ahua saldarynan halyқtyң densaulyғyna eleulі хиатус keltіrіlgen Арал zhane Семейства ekologiyalyқ APAT aymaқtary bolyp zharialandy. Ekologiyalyқ APAT aymaқtary Елдин іshkі қauіpsіzdіgіne naқty қater bolyp tabylady. Модерен петобой uaқytta bұrynғy Семейства poligonyna shektes audandardan (71.9 myң halқy бар 85 eldі Meken) onkologiyalyқ aurularydyң Адам өlіmіnің, adamdar қan aynalymy zhүyesі aurularynyң, Жана Туган sәbiler arasyndaғy keselderdің zhane erte қartayuy kөrіnіsіnің zhoғary deңgeyі bayқaluda.

Aral өңіrі ekologiyalyқ APAT aymaғynda (186.3 myң halқy бар 178 eldі Meken) әsіrese әyelder zhane balalar arasynda asқazan-іshek aurulary променена қan azdyғy, balalardyң shetіneuі променена Tua bіtken potologiyanyң zhoғary deңgeyі bayқaluda.

Елдин іshkі қauіpsіzdіgіne қaterdі zhoyu maқsatynda ekologiyalyқ APAT aymaқtarynda halyқtyң tuuynyң әleumettіk-ekonomikalyқ zhane zhaғdayyn keshendі Taldau zhөnіnde іs-sharalar zhүrgіzu, onyң sapaly auyz Неуспешно қamtamasyz etіluіne baғa получите, ekologiyalyқ talaptardy әzіrleu zhane aumaқtardy ekologiyalyқ baғalau променената yadrolyқ synaқtar променена өzge де faktorlardyң halyқtyң densaulyғyna, қorshaғan ortaғa әserіnің saldaryn eskere otyryp, sauyқtyru -oңaltu іs sharalaryn zhүzege Asyr қazhet. 2007zh deyіn halyқtyң іshkі kөshu-қonu zhane ekologiyalyқ APAT aymaқtarynyң aumaқtaryn sharuashylyққa paydalanu baғdarlamasy әzіrlenu қazhet.


Tabiғi ortanyң sapasy zhane lastanuy

! Қorshaғan ortanyң sapasy. Ziyandy himiyalyқ zattar. Lastaғysh zattar. Lastanu kөzderі. Ziyandy zattardyң shektі mөlsherі. Himiyalyқ lastanu. Radiaktivtі lastanu. Biologiyalyқ lastanu. Uly zattar. Ziyandy қaldyқtar. Саул AK-қan aurulary.

Модерен петобой kezeңdegі shielenіsіp otyrғan ekologiyalyқ problemalarғa baylanysty tabiғi ortanyң sapasyn zhaқsartu kөkeykestі mәsele bolyp Otyr. Tabigat resurstaryn barynsha paydalanu onyң қorlaryn azaytumen қatar sapalyқ kүyіn де nasharlata tүstі. Nәtizhesіnde Ер sharynyң keybіr aymaқtarynda қaytymsyz Tabigat өzgerіsterі променена apattar kөrіnіs beredі. Onyң mysaly retіnde topyraқ құnarlyғynyң azayuyna baylanysty Aul sharuashylyғy өnіmderіnің tөmendeuі, shөlge aynalғan ekozhүyeler, өzen променена kөlderdің tartyluy, klimattaғy өzgerіster променена apattar kөrіnіs beredі. Onyң mysaly retіnde topyraқ құnarlyғynyң azayuyna baylanysty Aul sharuashylyғy өnіmderіnің tөmendeuі, shөlge aynalғan ekozhүyeler, өzen променили kөlderdің tartyluy, klimattaғy өzgerіster, қuaңshylyқ фауна променили floranyң sireuі TB kөptegen Tabigat faktorlaryn keltіruge Bolado.

Tabiғi ortanyң sapasy ұғymyn қalay tүsіnuge Bolado? Қorshaғan ОРТ не sebepten sapasy nasharlap zharamsyzdanady Немес lastanady?

Bіzdі қorshaғan tabiғi ORT erterekte bolғan таза. Keyіnnen Адам balasynyң іs-әreketіnen tabiғatқa затягане aynalymyna tүspey қordalanyp қalatyn ziyandy himiyalyқ әrtүrlі zattar shyғaryla Bastad. Lastaғysh zattar қatty, sұyyқ, sintetikalyқ, газ kүyіnde tabiғatқa shyғarylyp су, AUA, topyraқtyң sapasyn tөmendetedі. Ziyandy zattar Адам tіrshіlіgіne қazhettі azyқ-tүlіk, Su, TB zattardyң құramynda қalypty mөlsherden asyp ketedі. Nәtizhesіnde, Adam Балаш, Tabigat zardap shegedі. Osyғan baylanysty Шет elderde zhane bіzdің elіmіzge су, AUA, topyraқtyң sapasyna baқylau zhasap ondaғy ziyandy zattardyң mөlsherіne NIS қoyylғan. Yaғni, ziyandy zattyң mөlsherі солна shekten aspauy Kerek. Mәselen, azyқ-tүlіktің құramynda қorғasyn 0.001 мг / л aspauy tiіs. Осите shekten asқan zhaғdayda azyқ-tүlіk zharamsyz Немес densaulyққa қauіptі eseptelіnedі Dep. Sondyқtan Адам Balas zhұmys іsteytіn oryndardyң Awasa, azyқ-tүlіktің құramy, су kөkөnіster променена auylsharuashylyқ өnіmderіnің sapasy mүmkіndіgіnshe ұdayy tekserіlіp otyruy tiіs.

Қorshaғan ОРТ sapasy negіzіnen Адам densaulyғymen baғalanady.

Tabiғi Орта lastaushy zattar negіzіnen 3 topқa zhіkteledі

Radioaktivtіk himiyalyқ biologiyalyқ

Zhylu aerozoldar bakteriyalar

шу, zharyқ himiyalyқ zattar mikrobtar

elektromagnittіk auyr metaldar parazitter

sәuleler pestitsidter құrttar TB

Shemada kөrsetіlgen ziyandy zattardyң bәrі tіrі aғzalar променена adamdar ushin әrtүrlі deңgeyde әser etedі. Ziyandy zattardyң mөlsherіne, ulylyғyna қaray tіrі aғzalar zheңіl Немес auyr zardap sheguі mүmkіn. Aytalyқ Адам aғzasyna uly zattardyң azdaғan mөlsherіnің tүsuі Busta aynaldyryp, құstyryp, esten tandyruy mүmkіn. Al, osynday ziyandy zattardyң shekten хиляди mөlsherі tүsse өlіmge dushar etuі әbden mүmkіn.

Қorshaғan Орта lastaushy retіnde himiyalyқ zattar tіrshіlіkke өte қauіptі. Ona - himiyalyқ lastanu ataydy Dep. Модерен петобой kezde auany lastaushy uly zattardyң 150 ден astam tүrі belgіlі.

Himiyalyқ lastaushy zattar өnerkәsіp, zauyty, Zhylu қazandyқtary, avtokөlіkter, ұshaқtar zhұmys іstegende bөlіnіp otyrady. Olar қatty, sұyyқ, газ kүyіnde Болу mүmkіn. Uly zattardyң himiyalyқ құramyn Sender 8 synyptan bastap tolyқ tanysasyzdar. Al Модерен петобой eskeretіn zhaғday ashyқ өzen, kөlderden кортове қaynatpay іshuge, zhemіs-zhidektі Джума zhauge bolmaydy. Әsіrese, іrі қalalar, өnerkәsіbі damyғan zherlerde, zauyty, fabrikalar maңy zhoғaryda atalғan ziyandy zattarғa Тола Bolado. Sondyқtan, himiyalyқ zattarmen Улан bұl zherlerde zhiі bayқalady. Өytkenі, uly zattar Адам aғzasyna tүsіp bүkіl пари taraydy да adamdy бай zhәy қylyp МОН sharshatady, zhұmys қabіletі nasharlaydy, tәbetі tөmendep ұyқy basyp tұrady. Одан әrі aғzamyz ulanyp іshkі mүshelerdің қabynuyna, zhүykenің zhұқaryp esten Тане Немес өkpe-Tynys zholdarynyң entіkpe, Zhurek қan қysymy, алергия, қaterlі іsіk aurularyna shaldyғady.

Uly zattardyң қataryna temekі променена esіrtkі zattary да zhatady. Temekіnі zhiі Тарту (әsіrese balalar) өkpe променена қolқanyң sozylmaly auruyna, tіpten erіnnің, өkpe zholdarynyң қaterlі іsіk auruyn tudyratyny meditsinada belgіlі. Esіrtkі zattary қolқa да, өkpenің қaterlі іsіk aurularyn tuғyzady.

Қorshaғan ortanyң himiyalyқ lastanuy Ер топки boyynsha әlemdіk ekologiyalyқ problemalarғa zhatady. Ona өzderің estіp zhүrgen "Zhylu effektіsің" Ozonnyң zhұқaruyң "қyshқyl zhauyndarң" fotohimiyalyқ uly tұmandarң депа atalatyn bүgіngі kүnnің қaterlі құbylystary. Olar turaly zhoғary synyptarda tolyқ mәlіmet berіledі.

Tabiғi ortanyң radiatsiyalyқ lastanuy да bүgіngі taңdaғy өzektі problemalardyң bіrі. Onyң himiyalyқ lastanudan өzіndіk erekshelіgі бар. Radiatsiyalyқ lastanu protsesіn zhoғarғy synyptarda tolyқ oқyp bіlesіңder. Zhalpy radiatsiyalyқ lastanu kөzderі degenіmіz - Адам Balas өzі oylap tapқan атом қarularyn synaғan kezde keyіbr himiyalyқ elementterden ziyandy sәulelerdің bөlіnuі. Ol sәuleler kөzge kөrіnbeydі, bіraқ tіrі aғzalardyң іshkі kletkalaryna өtіp такива zaқymdap қannyң құramyn bұzyp toқtausyz damidy. Mұnday қauіptі sәuleler kөbіnese yadrolyқ synaқtar zhasaғan poligondarda, ғaryshқa ұshatyn aylaқtarda, іrі keshendі өnerkәsіp shoғyrlanғan aymaқtarda zhiі Bolado. Onyң қarapayym mysaly kәdіmgі рентгенови апарати. Адам Balas rentgenge tүskende radiatsiyalyқ sәulenің shektі mөlsherіn ғana ALADI. Onyң ziyany bolmaydy.

Al, rentgendі zhiі алуминий пауза. Sol ushin rentgenge tүsudі dәrіgerler rettep otyrady.

Іrі өnerkәsіp атом reaktorlarynyң қaldyқtary, пространство korablderіnің synaқtary bәrіde ziyandy sәuleler shyғarady.

Sәule, ак қan, қaterlі іsіk aurulary radiaktivtі zattardyң әserіnen bolatyny әldeқashan dәleldengen. Sәule auruymen әsіrese қarttar променена Zhas sәbiler zhiі auyrady. Onyң negіzgі belgіlerі: әlsіzdіk бас Aynalov, kөzdің bұldyrauy, zhүrektің айну құsu, іsh өtu, terіnің bozaruy, қan қysymynyң auytқuy, esten ayyru bolyp tabylady. Mұnday zhaғdayda adamdar МОН Арад dәrіgerge kөrіngen zhөn.

Gers топки boyynsha Адам Balas bіrneshe Tarisio radiatsiyalyқ apattardyң kuәsі bolyp zardap shektі. Mәselen 1945 zhylғy AҚSH memleketіnің Zhapon elіnің Хирошима, Нагасаки атом қalalaryna bombasyn tastauy. Nәtizhesіnde bүgіngі kүnge deyіn myңdaғan adamdar sәule auruynyң azabyn kөrude. Одан атом keyіngі zhyldary қarularyn съдове Ер astynda zhane atmosferada син bastaldy. Sol siyaқty іrі elderde атом stantsiyalary RE, муж zharғysh kemeler, yadrolyқ қondyrғylary бар sүңgіr kemeler keң tүrde paydalana Bastad. Әrine атом energiyasyn beybіt maқsatta paydalanu өte tiіmdі әrі arzanғa tүsedі. Al атом stantsiyalary променена kemelerde злополука bolғan zhaғdayda қorshaғan ОРТ өte қauіptі. Onyң mysaly - Чернобил yadrolyқ апатия. Апатия kezіnde atmosferaғa radioaktivtі zattar shyғarylyp Auda 3000 km zherge Tarada. Eң bastysy Europanyң barlyқ elderі zardap shektі.

Bіzdің respublikamyzda 40 zhyldan astam uaқyt Boyi Семейства өңіrіnde, солна siyaқty Taysoyғan, Azғyr, Наринският zherlerіnde 500 ден astam yadrolyқ synaқ zhasalғany mәlіm. Onyң әrbіreuіnің қuaty Hirosimaғa tastalғan bombadan когото bolmady. Onyң tigіzіp otyrғan Зардаб elіmіzdің әrbіr tұrғyny zhaқsy sezіnіp Одан sauyғudyң Gmina Zolynia іzdestіrude.

Tabiғi ortanyң biologiyalyқ lastanuy да erekshe oryn ALADI. Biologiyalyқ lastaushylarғa аура tuғyzatyn mikroorganizmder, virustar, құrttar, қarapayymdylar zhatady. Olar AUA, су topyraқ, tіrі aғzalardyң denesіnde Адам aғzasynda kezdesedі. Tech қana Адам aғzasynda 500 деи parazittі aғzalar tіrshіlіk etedі. Olar syrtқy zhane іshkі parazitter bolyp zhіktelіp tүrlі aurularғa dushar etedі. Mәselen, bүrge, MASA, sүlіk, keneler Адам denesіn uaқytsha paydalana otyryp bezgek, tyrysқaқ, қotyr, sүzek както aurularyn taratyp otyrady.

Atalғan aurulardyң kөbі zhұқpaly әrі МОН taralady. Aura Adamnan сауна adamғa аура tүrlerі bіrneshe zholdarmen zhұғady. Mәselen, tұmau, қyzylsha, kүl, Сешеке aurulary Адам tүshkіrgende, zhөtelgende AUA arқyly zhұғady. Keybіr аура tүrlerі - adamnyң auyz қuysy arқyly azyқ-tүlіkpen taralady. Olarғa - қantyshқaқ, tyrysқaқ, salmonelez, polimelit TB aurular zhatady.

Aurudyң endі БЛП To - қan arқyly Тара, yaғni bүrge, MASA, Sone, қandala малко, Кен TB zhәndіkter shaққan kezde virustardyң қanғa tүsuі. Bұl aurular tobyna - bezgek, bөrtpe, sүzek двете, туларемия, енцефалит TB zhatady.

Soңғy zhyldary Ер sharynda zhұқpaly aurulardyң БЛП tobynyң zhynys Zholdary arқyly taraluy ETEK Aluda. Bұғan zhynystyқ zhұқpaly aurulary - merez, защото, СПИН, құtyru, sіrespe, гангрена TB zhatady. Sonyң іshіnde СПИН өte қauіptі.

? 1. Қorshaғan ortanyң sapasy қanday Болу Kerek? 2. Tabiғi ortanyң lastanuy не sebepten? 3. Ziyandy himiyalyқ zattar? 4. Lastauysh zattar қalay toptalady? 5. Himiyalyқ lastanu kөzderі neden Bolado? 6. Ziyandy zattardan zhane zhұқpaly aurulardan қalay saқtanuғa Bolado? 7. Radiaktivtі lastanu.

* Қorshaғan ortanyң himiyalyқ, biologiyalyқ zhane radiatsiyalyқ lastanuynyң sebepterіn zhane olardan қorғanu sharalary turaly абстрактно zhazyp soңynan конференция өtkіzuge dayyndalyңdar.


Taқyryp.2. Қorshaғan ОРТ zhane Адам қoғamynyң tұraқty дама.

Tabigat пени қoғamnyғң arasyndaғy қarym - қatynastyң mәn - maғynasy Sipatov қanday, adamdar өzіn қorshaғan tabiғiortamen қalay Bailanys zhasaydy, olardyң bұl ortadaғy Орна қanday, қoғamnyң Омир sүruіnің zhane damuynyң Busta Chartier қaysy Degen siyaқtysұraқtardyң filosofiyalyқ втори talғamdar zhүyesіnde erekshe dүnietanymdyқ maңyzy бар.

Ezhelgі zamanda Адам tabiғatқa baғyndy, өzіn tabiғattyң БЛП bөlіgі retіnde қarastyrady.

Маркс adamzat tarihynyң дама zaңdylyғyn ashyp до шоу barysynda mynaday әrі қarapayym, әrі bұltartpaytyn өmіrlіk mysalғa zhүgіngen bolatyn: adamdar sayasatpen, ғylymmen, өnermen, dіnmen t.b shұғyldanbas bұryn, eң әuelі tamaқtanuy Kereku үstіne kiіm, basyna Pan қazhet, ол ushin adamdar eңbektenuі, әreket zhasap, трето tөguі солна arқyly қazhettі materialdyқ igіlіkterdі өndіruі қazhet. "Аш Ball toқ Балам oynamaydy, toқ Бала Бала Ал oynamaydyң променило, депа halқymyz ezhelde tұzhyrymdaғanday, қarny пепел, kiіmі zhyrtyқ, үysіz, kүysіz zhaғdayda adamdar basқa tіrshіlіkpen қaytіp aynalysa қoysyn. Olay Bolsa, қoғamdyқ Omirdin mәnі, қaynar kөzі materialdyқ igіlіkterdі өndіrumen tіkeley baylanysty. Қoғam materialdyқ igіlіkterdі өndіrudі sonday- ак өndіrumen materialdyқ igіlіkterdі tұtynudy sәtke БЛП де toқtata almaydy. Қoғamnyң onsyz mәnі де, га maғynasy zhoқ ..

Ал енді өмірге қажетті материалдық игіліктерді адамдар қалай өндіреді, неден жасайды, тиісті бұйымдарды қайдан алады деген заңды сұрақ туады. Әрине олар аспаннан салбырап дайын күйінде түспейді. Адамдар оны табиғи байлықтардан өндіреді. Яғни, қоғам табиғаттан тысқары, табиғатпен байланыссыз ешқашан өмір сүре алмайды. Адам да, қоғам да табиғаттың төл баласы, жалғасы.

Алғашқы адам тақылеттес тіршілік иелері мен оның қарапайым шаруашылықтарының қалыптасу кезеңін қамтитын ежелгі тас дәуірі өндіргіш күштердің өте төмен деңгейімен сипатталады. Ол тұстағы адамдардың кәсібінің мәні табиғаттың дайын өнімдерін пайдаланумен шектелген. Олар өздігінен өліп тұрған дәндерді, жеміс- жидектерді теріп жеп, жабайы аңдарды аулап олардың етімен қоректенеді.Бұл тұстағы адамдардың өзара қарым- қатынасы олардың теңдігіне еңбек бөлінісінің жынысқа, жасқа қарап реттелуіне негізделеді.

Адамзат баласы тіршілік етуінің алғашқы кезеңінен бастап өздерінің күнделікті тіршілік өміріне керекті заттарының бәрін табиғат байлықтары:жерден, судан, өсімдіктер әлемінен, жануарлар дүниесінен, жер қойнауынан алып келгені баршаға белгілі.

Біздің ата – бабаларымыз жерді өңдеп, егін егумен шұғылданған. Жердің құдіретті күшіне адамзат баласы тәуелді болып, оған үнемі бас иіп, тіпті құлшылық еткен.

Көне заманда адамдар егін өсіру алдында тасаттық жасап құдайға жалбарынған. Егіннің жақсы өсіп,мол түсім беру үшін адамдар тәңірге құрбандық беріп отырған.

Көне дәуірде жабайы адамдар табиғаттың тек дайын түрдегі өнімдерін пайдаланған болса, осы кездегі адам, ракета, компьютер космос заманында біз оның алуан түрлі құпия жатқан байлықтарын тауып, барлық тіршілікке жаратудамыз.

Көне заманның жабайы адамдары табиғат байлығын шексіз деп ойлаған. Оларды адам айтқысыз ысырапсыз пайдалану жағдайында адамзат баласы биосферадағы экологиялық – биологиялық тепе- теңдікті бұзып, биосфера компоненттерін (өсімдіктер әлемін, жануарлар дүниесін, жер, су, ауа т.б) кейбір түрлерін жойып жібергенін бүгінгі таңда біздер ертеде өмір сүрген, жануарлар мен өсімдік қалдықтарынан көруге болады.

Тіпті адам ауасыз, сусыз өмір сүре алмайды дейтін болсақ, сол ауа мен судың өзі жан – жануар, адамзатқа табиғаттың тарту еткен ғажайып сиы.

Жоғарыдағы айтылғаннан шығатын түйін:қоғам табиғаттың дамуының жалғасы, екеуі тығыз бірлікте. Табиғат пен қоғамды байланыстырып та, далғастырып та тұрған материалдық өндіріс процесі, еңбек процесі деп нық айта аламыз.

Қоғам табиғаттың ұзақ эволюциялық дамуының нәтижесі, басқаша айтқанда, қоғамның пайда болуы дегеніміз материя қозғалысының жоғары, әлеуметтік түріне көшуі деген сөз. Қоғамның пайда болуының түр негізі еңбек процесімен, мақсатты түрде атқарылатын іс- әрекетпен тікелей байланысты. Қоғамдық өмірдің, адамзат тіршілігінің ең әдемі әрі басты шарты - еңбек. Еңбектің арқасында ғана адамдар жануарлар дүниесінен ажырап шыққанын, адамдық бейнеге ауысып, табиғаттың керемет құдіреті ақыл – ойға, санаға тілге болғанын білеміз. Ф.Энгельс сондықтан да «адамды адам еткен еңбек ң деп тұжырымдаған. Ал еңбек дегеніміздің өзі – адамның табиғатқа деген белсенді қарым – қатынасы. Еңбек барысында адам өзінің табиғи күш – қуатын қозғалысқа түсіре отырып, табиғатты өзгертеді, оны өзінің қажетіне қарай бейімдейді. Табиғат пен қоғамның байланысы К.Маркстың сөзімен айтқанда: «Бір жағында адам және оның еңбегі, екінші жағында табиғат және оның материалдарың- тұрған бірлікпен сипатталады.

Бұл жерде мынадай заңды сұрақ тууы мүмкін. Табиғатқа, оның өзгеруіне адам ғана емес, жануарлар да өз әсерін тигізеді. Ендеше бұл реттегі адамның іс- әрекетінің сапалық өзгешелігі неде? Біріншіден, жануарлар сыртқы табиғат дүниесін пайдаланады, ал адам болса табиғатты мақсатты түрде өзгертеді, оны қоғам игілігіне қызмет істеуге бағындырады.Екіншіден, жануарлар табиғатпен қарым – қатынас барысында, өздерінің дене мүшелерін яғни, тісін, мүйізін, тұяғын т.б. пайдаланады. Ал адам еңбек құралын пайдаланады. Ең бастысы ол оны өзі жасайды. Үшіншіден, жануарлардың әрекеті таза биологиялық қажеттіктен туындайды, хайуандық сипатқа ие, ал адам еңбегі ту бастан қоғамдық, коллективтік сипатқа ие, мақсатты түрде іске асатын әрекет.

Мұның бәрі нені көрсетеді десек, адамзат қоғамы пайда болуынан бастап, өзіндік ерекшеліктері бар, мүлде, жаңа, әлеуметтік заңдылықтардың өмірге келгенін аңғарамыз.

Қоғам бұл табиғаттың материалдық әлемнің бір бөлімі. Қоғаммен табиғат ек еуі тығыз байланысты, біреуі бірі арқылы анықталады. Қоғам табиғатпен өзінің шығу тегі бойынша тығыз байланыста.Адамның табиғаттан бөлінуіне еңбек әсер етті. Энгельстің сөзі бойынша, қоғам – адамдардың еңбегінің жемісі. Адамдар табиғатпен байланысты. Олар табиғи ортаға бейімделу үшін қоршаған ортаны өзгертіп, тіршілік ету үшін жаңа орталар құрады. Адам жасаған, екінші табиғат деген пайда болады. Сонымен, екі түрлі табиғат пайда болып шығады. Биологиялық масса (биомасса) – бұл табиғатта тіршілік ететін барлық тірі организмдердің массасы.

Технологиялық масса (техномасса) – бұл адам жасаған тірі және өлі денелер массасы. Техномасса ілгері өсуде, биомасса азаюда.

Табиғат пен қоғам арасындағы қарым – қатынасты нақты, әрі терең түсіну үшін географиялық орта деп аталатын түсінік қолданылады. Бұл ұғымды ғылымға XІX ғасырдың ортасында француз географы әрі социологы, Париж Коммунасына қатысушы Элизе Реклю кіргізген болатын, одан әрі Г.В.Плеханов еңбектері арқылы маркстік әдебиеттен орын тепті. Географиялық орта дегеніміз - қоғамдық өмірмен тікелей байланысқа түсіп, қарым – қатынас жасайтын, оның дамуына тікелей қажетті болып табылатын табиғат дүниесінің бір бөлігі. Оған, ең әуелі жер қыртысы, пайдалы қазбалар, атмосфера, су, топырақ, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі жатады.Қоғамдық өмірге қажеттінің бәрін осы ортадан өндіреміз. Қоғам ілгерілеген сайын географиялық ортаның шекарасы кеңейіп, ауқымы арта түседі.

Географиялық орта өндіріс арқылы халықтардың тарихи дамуының қарқынына әсер етеді. Қолайлы географиялық ортада өндірістік дамуына жақсы жағдай болады да, қолайсыз ортада даму процесі көптеген қиыншылықтар арқылы өтеді. Алайда, географиялық орта өндірістің жалпы шаруашылықтың дамуына қажетті кейбір мүмкіндіктерді ғана дайындайды, ал ол мүмкіндіктерді пайдалану қоғамның өзіне байланысты, оның сұранымдарына, өндіріс құрал – жабдықтарының деңгейіне тәуелді. Сондықтан да бір тектес табиғи ортаның өзі әртүрлі және әрқалай пайдалануы мүмкін. Айталық, Қазақ халқы сан ғасырлар бойы кең байтақ жерді мекендеп, мал шаруашылығымен шұғылданып келді. Төрт түлік мал өсіруге географиялық орта қолайлы еді. Жаз жайлауы, қыс қыстауы дегендей, сарқыраған өзендер мен көкорай шалғыны мол далалы, таулы мекен халықтың тек кәсібіне ғана емес, сондай – ақ өмір салтының, рухани дүниенің қалыптасуына әсер етті.

Бұл айтылғандардан туындайтын тағы бір маңызды мәселе - географиялық ортаны ұқыпты да, мақсатты пайдаланудағы қоғамдық құрылыс сипатының ерекше роль атқаратындығы. Мысалы, өндіріс құрал – жабдықтарына жеке меншік, үстемдік ететін таптық қоғамда географиялық ортаның байлығы қалай болса солай, пайдаланып келді. Бақталастық, пайда қуу, жанталасып қарулану табиғат байлығын талан – таражға салдырып, көп зардабын тигізді. Тек соңғы кезде табиғатты қорғау әлемдік мәселеге айналғанда ғана «жау кеткен соң қылышыңды тасқа шапң, деп сан соғып, өкініп жатқан жай барлық елдерге де тән нәрсе.

Қазіргі кезде адамның қоршаған ортамен қарым – қатынасы ерекше маңызға ие болып отыр. Жер шарындағы халықтың жедел өлуі және көптеген елдердің индустриалды дамуы табиғи ресурстарды пайдалануды еселеп арттырып, адамның табиғатқа әсерінің көлемін өсіре түсуде.

Соңғы жылдары пайдалы қазба қорларының азаюы, жер бетінен өсімдік және жануарлар дүниесінің көптеген өкілдерінің жойылуы және сондай-ақ табиғи ортаның шектен тыс ластануы айрықша белең алып отыр. Кейбір елдерде, әсіресе дамыған елдерде қоршаған орта жағдайының нашарлығы соншалық, адамдардың денсаулығы бұзыла бастады. Осының бәрі қоғамды қоршаған ортаны қорғау мәселесіне ерекше көңіл бөлуге,таблиғатты сақтау және қалпына келтіру, мәселелерімен жақсырақ айналысуға, сондай – ақ оның ресурстарын тиімді пайдалануға итермелейді. Сондықтан жыл сайын жерлерді суландыру, ормандарды қалпына келтіру, өндірістік қалдықтар мен техникалық лас суларды тазарту, топырақтың құнарлығын сақтау және топырақ эрозиясына жол бермеу төңірегіндегі жұмыстар кең көлемде жүргізілуде.

Табиғаттың өзгертуді қаламайтыны белгілі. Ондағы өзгерістер баяу, байқаусыз өтеді, өзін - өзі реттеумен өзін -өзі қалпына келтіру процестері ұзаққа созылады. Адамның зиянды істері бірден байқалмайды, тек ұзақ жылдардан соң, бір нәрсені өзгерту немесе түзеу өте қымбатқа түскенде әрі кешігіңкірегенде, кейде тіпті нәтижесіз болған кезде ғана көрінеді.

Өткен кезеңдердің барлық тәжірибиесі көрсетіп отырғандай, табиғатқа ұқыптылықпен қарамау, бүгінгі пайда үшін атқа рған істеріміздің күні ертең орны толмас зиянға ұшыратарын алдын ала болжап барып әрекет етуіміздің қажет екенін естен шығармаған жөн.

Қазір атмосфера кірлеген, топырақ тозған, өзендердің өзегі толып, суы тартылған, әрі уланған, табиғаттың өңі солып, мұңы көбейген кезге келді. «Табиғатты бас игіздік, жеңдікң деп даурығып жүріп, өзімізге - өзіміз қастық жасадық, өз қолымызды өзіміз кесуге шақ қалдық. Соның бір куәсі – Арал катастрофасы былаайша айтқанда, теңіздің тартылып бітуі. Аралдың алтын өзегі Амудария мен Сырдарияның суын жырымдап, «мақта суарамыз, күріш өсіремізң деп бұра тартып, құмды жерден канал салып,тоған қазып, көл жасап жүргенде ертеңді ойламаппыз. Табиғатқа жасалған қиянат деген осы.

Қоғамдық өмірдің дамуының аса қажетті табиғи жағдайларының бірі- ел жұрт, тұрғын халық. Елсіз, жұртсыз халықтың белгілі бір жиынтығысыз өндіріс те болмайды, табиғаттың байлығын меңгеру де, ілгерілеп даму да мүмкін емес. Адамның кісілік қасиетке ие болып, кемелденуі де жұрттың арасында өмір сүріп, бірге еңбек етіп, қарым – қатынас жасауында. Қазақтың «жалғыз жүріп жол тапқанша, көппен бірге адасң дейтіні де тегін емес. К. Маркстың сөзімен айтқанда «халық – қоғамдық өндірістік процестің негізгі әрі субьектісің.

Шынында да, ел – жұрттың, халықтың көп немесе аз екені, оның орналасуы, тығыздығы, өсу қарқының жылдамдығы немесе баяулығы қоғамның, нақты елдің дамуын тездетеді, немесе баяулатуға себеп болады.

Адамзаттың ерте даму кезінде қоғам табиғатқа бағынды. Табиғаттың байлығы шексіз емес, оның қоры сарқылады. Сондықтан бүкіл дүниедегі барлық тіршілік заттарды және қоғамды өзара байланысты жүйе деп қарау керек.

Ф.Энгельстің пікірінше: хайуандар табиғатты пайдаланады, бірақ оны онша өзгертпейді. Ал адамдар бұнда үстем болып, күн көріс жүргізеді. Қоғамның табиғатқа ықпал тигізуінің екі түрі бар: стихиялық және жоспарлы.Адам табиғатқа әсерін тигізгенде осының салдарын біліп, ойлау керек. Адамдар табиғатқа ықпалын тигізгенде тонаушы немесе қиратушы емес, ақыл – парасат берілген тірі жан ретінде болу керек.

Қазіргі кезде қоғам емес табиғат қоғамға бағынады. XX ғасырда қоғамда ғылыми- техникалық революция қоршаған ортаны қорғау деген проблема қояды.

Экология – бұл өсімдік пен жануарлар организмдердің қатынасы мен бір – бірімен келіскен әрекеттің зерттейтін ғылым.

Әлеуметтік экология – бұл қоғам мен табиғаттың өзара қарым- қатынасын зерттейтін ғылым.

Бүгінгі күнде табиғат қорғау мәселесі, қоршаған ортаның тазалық үшін күрес дүниежүзі елдерін, халықтарын қамтып отырған «бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарудың талап ететін әлемдік мәселеге айналды. Біздің елімізде табиғатты қорғау, оның байлығын жоспарлы түрде ұқыпты пайдалану мәселесі мемлекеттік саясат деңгейінде қаралып отыр.

Экологиялық мәдениетке ие болып, табиғатқа туған анасындай аяулы сезіммен қарау бүгінгі таңда әрбір азаматтың абыройлы борышы.

Қoғam променена Tabigat tyғyz, БЛП bүtіn zhүye құraydy. Қoғam оса zhүyenің Busta құraushy elementі bolyp keledі. Қoғam променена tabiғattyң қatynasyna zhauapkerlіkpen өtu Kerek.