КАТЕГОРИЯ:


Астрономия- (809) Биология- (7483) Биотехнологии- (1457) Военное дело- (14632) Высокие технологии- (1363) География- (913) Геология- (1438) Государство- (451) Демография- (1065) Дом- (47672) Журналистика и СМИ- (912) Изобретательство- (14524) Иностранные языки- (4268) Информатика- (17799) Искусство- (1338) История- (13644) Компьютеры- (11121) Косметика- (55) Кулинария- (373) Культура- (8427) Лингвистика- (374) Литература- (1642) Маркетинг- (23702) Математика- (16968) Машиностроение- (1700) Медицина- (12668) Менеджмент- (24684) Механика- (15423) Науковедение- (506) Образование- (11852) Охрана труда- (3308) Педагогика- (5571) Полиграфия- (1312) Политика- (7869) Право- (5454) Приборостроение- (1369) Программирование- (2801) Производство- (97182) Промышленность- (8706) Психология- (18388) Религия- (3217) Связь- (10668) Сельское хозяйство- (299) Социология- (6455) Спорт- (42831) Строительство- (4793) Торговля- (5050) Транспорт- (2929) Туризм- (1568) Физика- (3942) Философия- (17015) Финансы- (26596) Химия- (22929) Экология- (12095) Экономика- (9961) Электроника- (8441) Электротехника- (4623) Энергетика- (12629) Юриспруденция- (1492) Ядерная техника- (1748) Arhitektura- (3434) Astronomiya- (809) Biologiya- (7483) Biotehnologii- (1457) Военни бизнесмен (14632) Висока technologies- (1363) Geografiya- (913) Geologiya- (1438) на държавата (451) Demografiya- ( 1065) Къща- (47672) журналистика и смирен (912) Izobretatelstvo- (14524) външен >(4268) Informatika- (17799) Iskusstvo- (1338) историята е (13644) Компютри- (11,121) Kosmetika- (55) Kulinariya- (373) културата е (8427) Lingvistika- (374) Literatura- (1642) маркетинг-(23702) математиците на (16968) Механична инженерно (1700) медицина-(12668) Management- (24684) Mehanika- (15423) Naukovedenie- (506) образователна (11852) truda- сигурност (3308) Pedagogika- (5571) Poligrafiya- (1312) Politika- (7869) Лево- (5454) Priborostroenie- (1369) Programmirovanie- (2801) производствено (97 182 ) индустрия- (8706) Psihologiya- (18388) Religiya- (3217) Svyaz (10668) Agriculture- (299) Sotsiologiya- (6455) на (42831) спортист строително (4793) Torgovlya- (5050) транспорт ( 2929) Turizm- (1568) физик (3942) Filosofiya- (17015) Finansy- (26596) химия (22929) Ekologiya- (12095) Ekonomika- (9961) Electronics- (8441) Elektrotehnika- (4623) Мощност инженерно ( 12629) Yurisprudentsiya- (1492) ядрена technics- (1748)

Тара ZHALPY ЕКОЛОГИЯ NEGІZDERІ




Kіrіspe

Gers planetasynda bіrіnshі Адам Платен bolғan mezetten bastap, ол үnemі zhane үzdіksіz қorshaғan Orts zhane onyң құraushylarymen өzara baylanysta Bolado. Адам өrkenietі қanshalyқty damysa, sonshalyқty қorshaғan ortaғa әserіn tigіzude, sonshalyқty қarқyndy zhane keң auқymda Zherdegі tabiғi resurstardy paydalanuda.

Tabiғatpen өzara Bailanys Адам tіrshіlіk әreketіnің ayrylmas bөlіgі bolyp tabylady. Adamdarғa azyқ-tүlіk, Жана zattar, kiіmder, tұrғylyқty Meken, өnerkәsіptіk kәsіporyndarғa shikіzat пени Materialdary, құrylғylar променена tehnikalar қazhet. Mұnyң barlyғyn bіzdі қorshaғan tabiғi ortaғa әserіn tigіzbey zhane onyң resurstaryn paydalanbay іske Asyr mүmkіn Emesa. Қorshaғan tabiғi ortaғa shamadan хиляди әser ETU onyң lastanuyna, tabiғi resurstardy paydalanu olardyң sarқyluyna әkelіp soғady. Ol өz retіnde EconomyHome, tehnikada daғdarysқa ұshyratady, әleumettіk dүrlіguge, auқymdy ekologiyalyқ daғdarysқa әkelіp soғady.

Mұnyң barlyғynan қalaysha saқtanuғa Bolado? Қalyptasқan zhaғdaydan shyғu Жоли қorshaғan Орта қorғau променена tabiғatty ұtymdy paydalanu bolyp tabylady.

Tabiғatқa Degen Жана pіkіrdің қalyptasuynda, қoғamnyң insdustrialdyқ damuynan keyіngі mәselelerіnің өzektі aspektіlerіnің bіrі bolyp tabylatyn қorshaғan tabiғi ortanyң zhaғdayyna naқty baғa вземе zhane такива zhaқsartu, қorғau, tabiғi resurstardy қayta қalpyna keltіrudі zerdeleytіn "Екология zhane tұraқty дама" преглед pәnіnің maңyzy.

"Екология zhane tұraқty дама" oқu құraly ekologiyaғa, onyң negіzgі bөlіmderіne қatysty sұraқtardy, tұraқty дама tүsіnіgіn zhane onyң kontseptsiyasyn, sonymen қatar қorshaғan Орта қorғauғa қatysty sұraқtardy ashyp tүsіndіretіn materialdardan құralғan.

Oқu құraly "Екология zhane tұraқty дама" pәnі boyynsha oқu baғdarlamasynyң talaptaryna sәykes құrastyrylғan dәrіster konspektіsі bolyp tabylady.



Oқu құralynyң ZhEKe bөlіmderі екология tүsіnіgіn, onyң negіzgі bөlіmderіn (autoekologiya, населението екология, synecology); tұraқty дама tүsіnіgіn zhane onyң kontseptsiyasyn; қorshaғan Орта қorғau tәsіlderіn, әdіsterіn zhane mіndetterіn қarastyruғa arnalғan. Sonymen қatar oқu құralynda өzdіk baқylauғa arnalғan sұraқtar, ұsynylatyn әdebietter tіzіmі berіlgen.

Oқu құraly екология, tұraқty дама қorshaғan Орта қorғau sұraқtaryn zerdeleumen aynalysatyn magistranttarғa, oқytushylarғa, zhoғary oқu ornynyң studentterіne arnalғan.

Осите oқu құralyn sәttі meңgeru zhane onyң barysynda sәykes Bilim променена іlіmderdі алуминий mamandardyң kәsіbi dayyndyғynyң deңgeyіn arttyruғa kөmektesіp, olarғa әrі қaray өzderіnің basқarmashylyқ zhane өndіrіstіk қyzmetіn tұraқty дама zhane ekologiyalyқ қauіpsіzdіk strategiyalarynyң tұrғysynda іske asyruғa mүmkіndіk beredі.


§1 Ekologiyaғa kіrіspe

1.1 ұғymy на околната среда. Onyң дама tarihy

Екология - bұl әr tүrlі deңgeylі zhүyelerdің: populyatsiyanyң, tүrlerdің, biotsenozdardyң, ekozhүyenің zhane biosferanyң ұyymdastyryluyn zhane zhұmys іsteuіn zerdeleytіn Gylym. Kөbіnese ekologiyany өz aralaryndaғy tіrі organizmderdің zhane қorshaғan ortanyң өzara қatynastary turaly Gylym retіnde anyқtaydy. Sonymen tіrі organizmderge Адам ғana Emesa, tabiғattyң barlyқ қalғan tіrі өkіlderі: zhanuarlar, өsіmdіkter, қarapayym organizmder zhatady. Қorshaғan ORT депа bүkіl әlemdі tүsіnuge Bolado. Согндал-ак Модерен петобой екология Адам променена tabiғattyң өzara әrekettesuіn zerdeleydі. Екология Gylym retіnde 1868 zhyly Платен Болдън, ekologiyanyң anyқtamasyn ғylymғa alғash PET Хекел engіzdі "Bұl Tabigat ekonomikasyn Тане, БЛП-bіrіmen қatynasta bolatyn zhanuarlar променена өsіmdіkterdің antagonistіk zhane antagonistіk Emesa өzara қatynastaryn қosқanda, tіrі ataulynyң ortanyң organikalyқ zhane organikalyқ Emesa komponentterіmen barlyқ өzara қatynastaryn БЛП mezgіlde zertteu ". Bastapқyda ол tіrі organizmder променена tabiғattyң өzara Bailanys turaly Gylym bolғan, Модерен петобой Ал uaқytta екология kөp komponenttі tіrі zhүyelerdің (biologiyalyқ tүr zhane общество retіnde adamdy қosқanda) ortanyң tabiғi zhane zhasandy faktorlarymen өzara әrekettesuі turaly bіlіmderdің pәnaralyқ Салас Болдън. Ekologiyanyң negіzgі taқyryby қoғam променена Tabigat arasyndaғy өzara қatynastar, әlemdіk екология-ekonomikalyқ zhүye, onyң ekonomikalyқ zhane ekologiyalyқ қosalқy zhүyelerі arasyndaғy materialdyқ balanstar bolyp tabylady.

1.2 bөlіmderі на околната среда

Екология zhalpy zhane ZhEKe bolyp bөlіnedі. Zhalpy екология на биосферата-daғy әr tүrlі zhүyeler променена қauymdastyқtardyң ұyymdastyryluy променена zhұmys іsteuіnің printsipterі променена sipattamalaryn zerdeleydі. ZhEKe екология belgіlі rangty naқty toptardy zerdeleumen aynalysady: Адам, қalalar, zhanuarlar zhane TB ekologiyasy. Ekologiyanyң basқa tүrlerіn де azhyratady.

Faktorlyқ (Немес авто-) Екология tүr өkіlderіnің қorshaғan Orts өzara қatynastaryn zerdeleydі zhane ekologiyalyқ faktorlar zhiyntyғynyң tіrі organizmderge әserіn zertteydі.

Populyatsiyalyқ екология (население екология Немес) populyatsiyalardyң keңіstіktіk құrylymyn, olardyң genetikalyқ құramyn, Сан dinamikasyn, әr tүrlі Zhas erekshelіkterіnің ара қatynasyn zhane TB zerdeleydі.

Biogeocenology (Немес synecology) ekozhүyelerdің, biotsenozdardyң zhane biogeotsenozdardyң құrylymyn zhane әr tүrlі parametrlerіn zerdeleydі. Sіz ekologiyanyң berіlgen bөlіmderіmen tөmende tanysasyz.

Ekologiyanyң "zhaһandyқ екология" siyaқty bөlіmі salystyrmaly tүrde zhuyrda Платен Болдън. Ol ekologiyalyқ protsesterdі zhane biosferanyң zhaһandyқ deңgeyde damuynyң Модерен петобой baғyttaryn қarastyrady; adamdardyң barlyқ қauymdastyғynyң tіrі қaluy, Хомо сапиенс tүrі populyatsiyasynyң zhane Модерен петобой өrkeniettің saқtaluy ushin maңyzy бар әserlerdі zerdeleydі.

Ekologiyanyң negіzgі bөlіmderge bөlіnuі 1.1 surette beynelengen.


1.1-Suret - Екология zhane onyң negіzgі bөlіmderі

Геоекология organizmderdің zhane olardyң geografiyalyқ tiesіlіlіgі kөzқarasynan mekendeu ortasynyң өzara қatynastaryn zerdeleydі. Oғan ortalar ekologiyasy (әuelіk, Джер betіndegі, topyraқtyқ, teңіzdіk zhane t.s.s.) tabiғi-klimattyқ aymaқtar ekologiyasy (tundralar, taygalar, dalalar, shөl zherler zhane t.s.s.) geografiyalyқ oblystardyң, aymaқtardyң, elderdің , kontinentterdің ekologiyalyқ sipattamasy kіredі.

Адам ekologiyasy - ZhEKe тялото zhane ZhEKe tulga retіnde adamnyң такива қorshaғan tabiғi zhane әleumettіk Orts өzara әrekettesuіn zertteytіn pәnder keshenі.

Қoldanbaly екология - Адам қyzmetіnің zhane adamzat қoғamy променена Tabigat arasyndaғy өzara қatynastardyң әr tүrlі oblystarymen baylanysқan pәnderdің үlken keshenі. Ol ekonomikanyң ekologiyalyқ kriteriylerіn құray-ди, tabiғatқa zhane қorshaғan ortaғa antropogendі әser ETU mehanizmderіn zertteydі, onyң sapasyn baқylaydy, tabiғi resurstardy paydalanu стандарт-terіn negіzdeydі, sharuashylyқ қyzmettің ekologiyalyқ reglamentteluіn zhane kөptegen basқalardy zhүzege asyrady.

1.3 Ekologiyanyң basқa ғylymdarmen Bailanys

Модерен петобой екология Derbez ғylymi pәn retіnde kөptegen ғylymi baғyttar toғysynda Платен Болдън zhane biologiyalyқ, tehnikalyқ, ekonomikalyқ, estetikalyқ zhane basқa baғyttardy, adamnyң (қoғamnyң) basқa organizmder мъже zhane tabiғattyң tіrі Emesa elementterіmen өzara қatynastary променена өzara baylanystaryn zerdeleytіn ғylymғa aynaldy "қoғam - Tabigat "zhүyesіndegі қatynastardy oңtaylandyruғa mүmkіndіk tuғyzady.

Екология sintetikalyқ Gylym bolyp tabylady. Autoekologiya, demeko-логия, synecology биология, ботаника, зоология, география, климатология zhane TB siyaқty ғylymdarmen tyғyz baylanysқan. Tarikh Әleumettіk екология, антропология, әleumettanu, медицина, демография siyaқty ғylymdarsyz zerdelene almaydy. Қoldanbaly екология tehnikalyқ zhane tehnologiyalyқ ғylymdar salalaryn, Согндал-ак икономика tabiғatty paydalanu, құқyқtanu, химия, физика mәselelerіn қozғaydy. Zhaһandyқ екология sayasattanumen, әlemdіk ekonomikamen zhane basқa ғylymdarmen tyғyz baylanysқan.

1.4 Ekologiyanyң praktikalyқ maңyzy

Derbez ғylymi pәn retіnde Модерен петобой ekologiyanyң Busta mіndetі onyң әr tүrlі bөlіmderіn zhane orasan kөp naқtyly materialdy shoғyrlau, Olard Tabigat пени adamzat қoғamynyң өzara қatynastarynyң barlyқ zhaқtaryn kөrsetetіn zhүyege keltіru bolyp tabylady. Bұl Модерен петобой zamanғy екология problemalaryn tүsіnu zhane Olard Sesa zholdaryn іzdeu, adamdar променена Tabigat қauymdastyғynyң tұraқty damuyn қamtamasyz ETU ushin қazhet.

Ekologiyanyң kelesі praktikalyқ maңyzy бар:

1. Tabigat zhane onyң resurstary zhaғdayynyң diagnostikasy, tіrі tabiғattyң antropogendі zhүktemege қatysty tөzіmdіlіgіnің shegіn anyқtau;

2. Adamzattyң ekonomikalyқ zhane әleumettіk damuynyң stsenariylerі әr tүrlі bolғanda Биосферен zhane adamdy қorshaғan ortanyң zhaғdayy өzgerіsterіnің bolzhamdaryn әzіrleu;

3. Қoғamnyң ekologiyalyқ baғdarlanғan әleumettіk-ekonomikalyқ damuyn oңtaylandyru - taңdau kriteriylerіn zhasap shyғaru;

4. Ortaғa beyіmdelu mehanizmderіn zerdeleu. Модерен петобой zhaғdaylarda onyң ekstremaldy zhaғdaylary бар (shөl, қuaң, polyustіk zhane TB) aumaқtardyң igerіluіne baylanysty maңyzy бар. Адам ekologiyasy ekstremaldy zhaғdaylary бар aymaқtardy қosқanda, Zherdің әr tүrlі bөlіkterіnde eң zhaқsy zhaғdaylardy Zhasa problemalarymen maқsatқa baғyttalғan tүrde aynalysuy tiіs.

5. Populyatsiyalar sanyn retteu. Өsіmdіkter променена zhanuarlardyң, Согндал-ак mikroorganizmderdің Омир sүru sharttaryn zerdeleu negіzіnde maldardyң, өsіmdіkterdің Сана променена tүrlerіn retteuge, Aul sharuashylyғy өsіmdіkterіnің zhane zhanauarlardyң ziyankesterіmen аура tasymaldaғyshtarmen zhane TB kүrestі ұyymdastyruғa Bolado.

6. Өnіmdіk protsestі basқaru. Bұl problemaғa қorektіk deңgeyler zhүyesіndegі (fotosintezdі basқaru, topyraқtyң құnarlylyғyn arttyru, egіstі ұtymdy ornalastyru zhane TB) energetikalyқ aғynnyң sandyқ sipattamalary kіredі. Bұl өsіmdіkter променена maldyң zhergіlіktі zhaғdaylarғa basқalarynan zhaқsy beyіmdelgen zhane асо kөp shyғymdylyқ пени өnіmdіlіktі beretіn tүrlerіn өsіrudің ғylymi negіzdelgen zhүyelerіn әzіrleuge mүmkіndіk beredі.

7. Ekologiyalyқ индикация - adamnyң tabiғi ortaғa әserіnің auқymda пазари anyқtau zhane saldaryn bolzhau. Әdette tabiғi zhaғdaylarda biologiyalyқ kөrsetkіshter retіnde БЛП tүrdegі daraқtar да Немес biotikalyқ қauymdas-tyқ Bolado, olardyң бар Болу Немес kүyі, Согндал-ак tәrtіbі turaly ortadaғy өzgerіster turaly, sonyң іshіnde lastandyrғyshtardyң бар Болу zhane shoғyr-Лана turaly aytady. Согндал-ак fizikalyқ құbylystar zhane himiyalyқ zattar kөrsetkіshter mүmkіn Болу, Болу olardyң бар, Сана Немес kүyіnің өzgeruі (boyauynyң, tүsіnің өzgeruі) қorshaғan ОРТ қasietterіnің sipatyn Немес өzgeruіn kөrsetedі.

8. Мониторинг - dinamikadaғy қorshaғan ortanyң parametrlerіn қayta, maқsatқa baғyttalғan tүrde baқylau zhүyesі. Berіlgen baқylau negіzіnde derekterі tabiғi resurstardy ұtymdy paydalanu zhane tabiғi Орта қorғau boyynsha ұsynystar berіledі.

Екология Орта қorғau zhane tabiғatty қorғau sharalary Myung-әreket terіn keshendі negіzdeuge baғyttalғan. Sonymen bіrge tabiғatty қorғau zhane қorshaғan Орта қorғau siyaқty ұғymdardy shatystyruғa bolmaydy. Soңғysy Модерен петобой zamanғy adamғa қatysty қoldanylady, sebebі onyң ortasynda kөptegen zhasandy құrylғan, tabiғi Emesa құrauyshtar бар. Berіlgen zhaғdayda да adamnyң қauіpsіzdіgі zhane қazhettіlіkterі turaly Soz bolyp Otyr.

Tabiғatty қorғau biologiyalyқ protsesterdің zhұmys іsteuіn, biologiyalyқ Aluan tүrlіlіktі, tabiғi ekologiyalyқ zhүyelerdің saқtaluyn қamtamasyz etuі tiіs.

1.5 әdіsterі на околната среда

Zhoғaryda atalғan mіndetterdі Sesa kezіnde екология zhүyelі amaldy, tabiғi baқylaulardy, eksperimenttіk zhұmystardy zhane modeldeudі paydalanady.

Екология әdіsterіn bіrneshe topқa bіrіktіruge Bolado.

1. Ortanyң zhaғdayyn tіrkeu zhane baғalau әdіsі - meteorologiyalyқ baқylaular; zharyқ tүsіrіlgendіktі, radiatsiyalyқ Ayana, fizikalyқ өrіsterdің kerneulіlіgіn өlsheu; sudyң temperaturasyn, tұnyқtyғyn, tұzdylyғyn zhane himiyalyқ құramyn; topyraқ ortasynyң sipattamalaryn anyқtau zhane t.s.s. Oғan monitoringtі, biomonitoringtі zhane bioindikatsiyany zhatқyzuғa Bolado.

2. organizmderdі sandyқ esepke алуминий әdіsterі zhane biomassany zhane өsіmdіkter променена zhanuarlardyң өnіmdіlіgіn baғalau әdіsterі, populyatsiyalar sanynyң dinamikasyn zerdeleu.

3. Орта faktorlarynyң organizmderdің tіrshіlіk әreketіne әserіn zertteu, sonyң іshіnde ekozhүyelerdің tұraқtylyғyn anyқtau zhane организъм derdің әr tүrlі zhaғdaylarғa beyіmdeluіn zerdeleu.

4. Kөp tүrlі қauymdastyқtardaғy organizmder arasyndaғy өzara қatynastardy zerdeleu әdіsterі.

5. Matematikalyқ modeldeu әdіsterі, sonyң іshіnde imitatsiyalyқ modeldeudің sandyқ әdіsterі, stsenariyler nұsқalaryn қarastyruғa zhane ғalamdyқ damudyң negіzdelgen bolzhamdaryn құruғa mүmkіndіk beretіn ғalamdyқ modeldeu.

1.6 Ғalamdyқ ekologiyalyқ problemalar

Negіzgі ekologiyalyқ problemalardyң arasynda kelesіlerdі atap kөrsetuge Bolado:

1. tabiғi қauymdastyқtardyң bұzyluy, olardyң құldilauy, биология-lyқ Aluan tүrlіlіktің azayuy енергия променена zattyң tabiғi aғyndarynyң bұzyluy;

2. adamnyң olardyң tabiғi zhaңғyru қarқyndarynyң zhoғarylauymen auyspaly zhyldamdyққa zhetken zhaңartylatyn tabiғi resurstardy (topyraқ, өsіmdіkter, tұschy су) tұtynuy zhane қoldanyludan қaldyruy;

3. kүrdelі ekonomikalyқ problemalardy tudyratyn zhaңartylmaytyn resurstar қorlarynyң қysқaruy;

4. қorshaғan ortanyң halyқtyң densaulyғyna қauіp tөndіretіn, қolaysyz geoklimattyқ өzgerіsterdі, ekozhүyelerdің құldilauyn tudyratyn қaldyқtarmen lastanuy;

5. ekologiyalyқ қaupі, ekologiyalyқ auyrtpalyғy zhane ekonomikalyқ shyғyndary zhoғary aymaқtardyң Платен boluyna әkeletіn landshafttardyң antropogendі tүrlenuі;

6. mutagenezge zhane Жана biologiyalyқ tүrlerdің Платен boluyna әkeletіn ortanyң himiyalyқ zhane radiatsiyalyқ lastanuy.

1.7 Tұraқty дама ұғymy

XX ғasyrdyң ekіnshі zhartysynan bastap өnerkәsіptіk өndіrіstің іlgerіlep өsuіne zhane tabiғi resurstardyң meңgerіluіne baylanysty adamdar ekologiyalyқ problemalardy Sesa Maseleleri kөp tolғandyra Bastad.

XX ғasyrdyң 80 shі zhyldarynyң ayaғynda "tұraқty дама" terminі keңіnen taraldy, добавете-bүkіl planetada beybіtshіlіktі saқtauғa, қazіr Омир sүrіp zhatқan zhane Bolashak ұrpaқtyң Омир sүru sapasyn БЛП mezgіlde zhaқsartu kezіnde adamdardyң қazhettіlіkterіn oryndy қanaғattandyruғa планета resurstaryn ұқypty paydalanuғa zhane tabiғi Орта saқtauғa baғyttalғan, әleumettіk-ekonomikalyқ zhane ekologiyalyқ дама belgіlendі.

Berіlgen anyқtamadan kөrіnіp tұrғanday, Gylym retіnde ekologiyaғa Tұraқty дама tұzhyrymdamasyn іske asyruda negіz құraytyn роля atap aytқanda adamzat пени tabiғattyң қatynastaryn ekologiyalandyru zhane үndestіru, tabiғatty paydalanudy oңtaylandyru, tabiғi resurstardy saқtau zhane ұtymdy paydalanu Адам өmіrіnің sapasyn zhaқsartu mіndetterіn Sesa bөlіnedі.

§2 Daraқ ekologiyasy - autoekologiya

Zhoғary berіlgen materialdan shyғatynday, autoekologiya tүr өkіlderіnің қorshaғan Orts өzara қatynastaryn zerdeleydі zhane ekologiyalyқ faktorlar zhiyntyғynyң tіrі organizmderge әserіn zertteydі. Aldymen тялото tіrі zhүyelerdі ұyymdastyru deңgeylerі siyaқty ұғymdardy қarastyramyz.

2.1 тялото, onyң mekendeu zhaғdaylary. Tіrі zhүyelerdі ұyymdastyru deңgeylerі

Екология obektіlerіnің spektrі biologiyalyқ ұyymdastyru deңgeylerі-nің үlken bөlіgіn қamtidy zhane ZhEKe daraқtan biosferaғa deyіn sozylady. Әdette organizmdіk, populyatsiyalyқ, ekozhүyelіk zhane biosferalyқ deңgeyler (1.2-Suret).


1.2-Suret - Tіrі organizmderdі ұyymdastyru deңgeylerі

Ekologiyanyң қarapayym obektіsі belgіlі populyatsiyaғa zhatatyn zhane tabiғi ОРТ zhaғdaylarynda baқylanatyn tіrі тялото bolyp tabylady. Anaғұrlym zhiі zhaғdaylarda ekologiyalyқ zertteu obektіsі daraқtar Да, население, ekі Немес bіrneshe өzara әrekettesetіn tүrlerdің өkіlderі Немес өzgeretіn tabiғi ortadaғy kөp tүrlі қauymdastyқ Bolado. Население mүshelerіnің zhiyntyғy ekologiyalyқ zhүye aralyғynda tөmengі Немес қarapayym іshkі zhүyenі құraydy. Қorektenu tipі boyynsha ұқsas әr tүrler populyatsiyalarynyң zhiyntyғy kelesі, aralyқ іshkі zhүyenі - assotsiatsiyany, БЛП tiptі қauymdastyқty құraydy. Әr tүrlі қorektіk toptamalar organizmderіnің zhiyntyғy tolyқ ekologiyalyқ zhүyenің құrylymdyқ ansamblіn ayaқtaydy. Ekozhүye deңgeyіnde zattardyң tұraқty aynalymy zhane organizmder қauym-dastyғynyң zhalpy ortasynyң құryluy zhalғasady. Ierarhiyanyң zhoғary deңgeyіn ekologiyalyқ zhane екология-ekonomikalyқ zhүyelerdің zhiyntyғy retіnde Биосферен ALADI.

Tіrі organizmder tabiғi қorshaғan Орта mekendeydі zhane olarғa әr tүrlі ekologiyalyқ faktorlar әreket etedі.

2.2 Ekologiyalyқ faktorlar zhane olardyң zhіkteluі

Ekologiyalyқ faktorlar - bұl ekozhүyenің zhane onyң syrtқy ortasy komponentterіnің berіlgen daraқtaryna население, Согндал-ак olardyң БЛП-bіrіmen zhane basқa populyatsiyalar daraқtarymen қatynastarynyң sipatyna tіkeley әser etetіn қasietterі.

Ekologiyalyқ faktorlardy bіrneshe критерий boyynsha zhіkteydі (1.3 Suret).

1. Olard syrtқy (ekzogendі) zhane іshkі (endogendі) bөledі Dep. Syrtқy faktorlar кун radiatsiyasy, atmosferalyқ қysym, auanyң температура ylғaldylyғy zhane, де, су aғysynyң zhyldamdyғy bolyp tabylady. Іshkі faktorlarғa populyatsiyalardyң Сана, tyғyzdyғy zhane құrylymy, қorek zhane onyң қol zheterlіgі, ekozhүyelіk aynalymғa қatysatyn zattardyң shoғyrlanuy bolyp tabylady.

2. Ekologiyalyқ faktorlardy Согндал-ак imperativtі (ETU tіrshіlіk sharttary - қorek, су Zhylu, zharyқ, ottegі, olarsyz organizmnің tіrshіlіk etuі zhane дама mүmkіn Emesa) zhane әser ETU faktorlary (tұraқsyz әser etedі, bіraқ tіrshіlіk әreketіnің әr tүrlі bayқaluyna zhane organizmderdің taraluyna әser etedі - mysaly, кун променена tүnnің periodtylyғy) bөledі Dep.

3. Ekologiyalyқ faktorlardy abiotikalyқ (organikalyқ Emesa, tіrі Emesa Tabigat faktorlary) zhane biotikalyқ (tіrі Tabigat faktorlary) bөledі Dep. Abiotikalyқ faktorlar температура ylғaldylyқ, kүnnің zharyғy, қysym zhane basқa klimattyқ zhane geofizikalyқ faktorlar; ortanyң өzіnің Tabigaty - AUA, су topyraқ (edafiyalyқ faktorlar); ortanyң himiyalyқ құramy; radiatsiyany iondaytyn zhane өtkіzetіn fizikalyқ өrіster (gravitatsiyalyқ, magnittіk, elektrmagnittіk) tabiғattaғy tәulіktіk zhane mausymdyқ өzgerіster bolyp tabylady.

Biotikalyқ faktorlarғa tіrі organizmderdің БЛП-bіrіne zhasaytyn өzara әreketterіnің bүkіl қosyndysyn zhatқyzady. Olar USH negіzgі topқa bөlіnedі: topikalyқ, қorektіk, generatsiyalyқ. Topikalyқ faktorlar organizmderdің bіrlesіp mekendeuі negіzіndegі өzara қatynastaryn anyқtaydy. Қorektіk faktorlar organizmderdің bіrlesіp қorektenuі negіzіndegі өzara қatynastaryn anyқtaydy. Generatsiyalyқ faktorlar organizmderdің kөbeyuі negіzіndegі өzara қatynastaryn anyқtaydy. Biotikalyқ faktorlar Согндал-ак tүr іshіndegі zhane tүr aralyқ өzara әrekettermen қamtamasyz etіlgen. Tүr іshіndegі faktorlar - bұl Otbasy, отгоре, Tabyn arasyndaғy baylanystar, БЛП tүrlі populyatsiyalar: zhynystardyң қatynastary, kөbeyu, ұrpaқtyң kүtіmі йерархия zhane t.s.s. Tүr aralyқ faktorlar - әr tүrlі daraқtar променена populyatsiyalar arasyndaғy қatynastar, Aluan tүrlі қorektіk baylanystar, zhyrtқyshtyқ, симбиоза, паразитизъм zhane t.s.s.

4. Adamnyң қyzmetіnen shyққan antropogendі faktorlar erekshe Topty құraydy. Olardyң сх bөlіgі tabiғi resurstardy sharuashylyқta қoldanylu-дадени қaldyrumen, tabiғi landshafttardyң bұzyluymen, tabiғi keshenderdі ғimarattarmen, kommunikatsiyalarmen, үyіndіlermen, су қoymalarymen Baile nysty. Basқa antropogendі әserler tabiғi ortanyң zhanama өnіmdermen, Ondiris zhane tұtynu қaldyқtarymen lastanuymen baylanysty. Өndіrіspen, equipmentIn қoldanumen, өnerkәsіptің, kөlіktің, құrylystyң tabiғi ekologiyalyқ zhүyeler-н zhane adamdy қorshaғan ortaғa әserіmen baylanysty antropogendі фактор lardyң basym bөlіgі tehnogendі faktorlar atalady Dep.


1.3 Suret - Ekologiyalyқ faktorlardy zhіkteu

Zhoғaryda kөrsetіlgen faktorlar kategoriyalary arasyndaғy shekaralar ylғi да anyқ bolmaydy. Keybіr abiotikalyқ faktorlardyң biogendі Немес tehnogendі (auanyң құramy, қalalyқ микроклимат) shyғu tegі бар, ал-anthropo gendі faktorlardyң biotikalyқ zhane abiotikalyқ Sipatov Болу mүmkіn.

2.3 Минимален zhane tөzіmdіlіk zaңdary. Tөzіmdіlіk диапазони

Tabiғi zhaғdaylarda ylғi да faktorlardyң kүrdelі keshenі әreket etedі. Tіrshіlіk ETU ushin organizmge ekologiyalyқ faktorlardyң oңtayly үylesіmі - ekologiyalyқ оптимална talap etіledі. Onyң esebіnen tіrі қalu варира keңeytіluі mүmkіn bolatyn faktorlardyң өzara әrekettesuіnің үlken mәnі бар. Sonymen, temperaturanyң tөmendeuі balyқtardyң қorek пени ottegіnің kemshіlіgіne қatysty tөzіmdіlіgіn arttyrady.

Әr tүrlі әserler БЛП-bіrіn kүsheytkende zhane ZhEKe әserler (mysaly, keshendі tyңaytқyshtardyң әreketі Немес де се промени temperaturanyң ortanyң salқyndatushy kүshіne bіrlesken әserі) қosyndysyna қaraғanda үlken әser etedі. Әserlerdің өzara nasharlauy bayқalғanda үylesіm zhaғymsyz да Болу mүmkіn. Bұl үylesetіn faktorlardyң berіlgen sәtte өzіnің oңtayly mәnderіne қanshalyқty zhaқyn ekendіgіne baylanysty Bolado.

Tіrshіlіk ETU sharttarynyң zhiyntyғynda organizmnің kүyіne Немес populyatsiyaғa basқasynan kүshtіrek әser etetіn faktordy ylғi да atap kөrsetuge Bolado. Қanday га БЛП maңyzdy resurstyң (су zharyқ, Zhylu, қorek) Манни-lyғy tіptі barlyқ қalғan sharttar oңtayly bolғannyң өzіnde tіrshіlіk әreketіn shekteydі. Mұnday faktorlardy shekteushі Немес limitteushі ataydy Dep. Olardyң әreketіn limitteushі faktorlar zaңy retіnde belgіleydі.

Limitteushі faktorlar zaңy: ortanyң naқty zhaғdaylarda eң Nashar mәnderі бар faktorlary populyatsiyanyң, basқa faktorlardyң oңtayly үylesuі-не қaramastan berіlgen zhaғdaylarda tүrdің бар Болу mүmkіndіgіn shekteydі.

Berіlgen zaңdy Liebig minimumynyң zaңy депа ataydy, ол оса zaңdy 1840ват tұzhyrymdaғan, agrohimiyanyң negіzіn қalaғan Yu Libihtің құrmetіne atalғan.

Limitteushі faktorlar faktordyң поне ғana Emesa, sonymen bіrge максимална mәnderі де Болу mүmkіn: zhoғary sіltіlіlіk, topyraқtaғy калций променена natriydің shamadan хиляди құramy, zhoғary zhane температура TB

Минимална да, да максимален ekologiyalyқ әserdі limitteytіn, olardyң arasyndaғy гама organizmnің berіlgen faktorғa tөzіmdіlіgі (tolerantty-lyғy) shamasyn anyқtaytyn bұl baқylau Shelfordtyң tөzіmdіlіk zaңynyң (1913zh.) Negіzіne salyndy.

Faktordyң поне zhane максимална mәnderі arasyndaғy diapazondy tөzіmdіlіk варира ataydy Dep.

Aқyrynda tөzіmdіlіk zaңy bіrқatar қosymsha printsiptermen tolyқtyrylғan bolatyn:

1. organizmder tөzіmdіlіgіnің БЛП faktorғa қatysty keң варира zhane ekіnshіsіne қatysty катран варира Болу mүmkіn;

2. tөzіmdіlіgіnің keң варира бар organizmder әdette barlyқ faktorlarғa keңіnen taralғan;

3. БЛП ekologiyalyқ фактор tүrі ushin oңtayly emestіk kezіnde basқa ekologiyalyқ faktorlarғa tөzіmdіlіk варира taryluy mүmkіn;

4. әdette kөbeyu kezeңі syndarly bolyp tabylady; bұl kezeңde kөptegen faktorlar limitteushі Bolado.

Bіrіnshі printsipten shyғatynday, organizmder tөzіmdіlіgіnің БЛП faktorғa қatysty keң варира zhane ekіnshіsіne қatysty катран варира Болу mүmkіn. Soz aldynda стена - термин бар қosymshasy - "катран" Soz aldynda Еври бар қosymshasy термин "keң" degendі bіldіredі:

- Stenotermiyalyқ - evritermiyalyқ (temperaturaғa қatysty);

- Stenogidridtіk - evrigidridtіk (suғa қatysty);

- Stenogaldyқ - evrigaldyқ (tұzғa қatysty);

- Stenofagtyқ - evrifagtyқ (қorekke қatysty) zhane TB

Berіlgen belgіsі boyynsha tіrі organizmder stenobionttyқ zhane Еври-bionttyқ bөlіnedі Dep. Mysaly, Antarktidanyң Trematomus bermacchii balyғy - stenothermal. Onyң kөteretіn temperaturalarynyң диапазони не са барове 4 0 C құraydy, -2 0 2 0 -tan -қa deyіn. Shөl даде Su aydyndarynyң karnotіstі balyғy, kerіsіnshe, eurythermal - temperaturasy -tan 10 0 40 0 -қa deyіngі suғa tөzedі zhane euryhalinity - әr tүrlі съд tіrshіlіk ете ALADI: tұschydan teңіz suyna қaraғanda асо tұzdylau suғa deyіn.

Limitteushі faktorlar tұzhyrymdamasynyң құndylyғy mynada: ол ekologқa kүrdelі zhaғdaylardy zertteu kezіnde atқaru nүktesіn beredі. Naқty zhaғdaydy zerdeley otyryp еколог Болу yқtimal әlsіz buyndardy atap kөrsete ALADI zhane өzіnің nazaryn ortanyң асо үlken yқtimaldyқpen limitteushі Немес auyspaly Болу mүmkіn zhaғdaylaryna toғystay ALADI.

2.4 Negіzgі abiotikalyқ faktorlardyң ekologiyalyқ maңyzy

Aluan tүrlі ekologiyalyқ faktorlardan температура zharyқ, Zhylu, aғystar, де zhane atmosferalyқ қysym, Согндал Ак-Су siyaқty klimattyқ faktorlardyң асо үlken maңyzy бар.

1. температура. Onda tіrshіlіk etuge bolatyn температурни диапазони shamamen 300 0 C құraydy: -200 0 C до +100 0 C дан-ғa deyіn. Әrine, tүrlerdің kөpshіlіgі temperaturalardyң катран diapazondarynda tіrshіlіk etedі: shamamen 88 0 C -50 0 C дан-ғa deyіn. Temperaturaғa өsіmdіkter променена zhanuarlardyң mausymdyқ zhane tәulіktіk belsendіlіgі baylanysty Bolado. Адам ushin температура Согндал-ак limitteushі zhane retteushі фактор. Atmosferanyң tөmengі қabatynyң kүyі esepke alynyp, AUA-rayynyң Zheti клас әzіrlengen (0 ° С): zhayly (16 ... + 27.9), salқyn (4 ... 11.9), suyқ (tөmengі shegі: -35,9- Дан (дез zhyldamdyғy 2 м / сек, който bolғanda) zhane -11.9-ғa deyіn (КЕЦ kelgen де zhyldamdyғynda) ... + 4) қatty (-70 ... -35,9) zhyly (+ 28 ... + 33) құrғaқ (33 + ... + 40), ystyқ (33 + ... + 44).

2. Zharyқ. Zharyққa қatysty organizmderdің aldynda tұr дилема: БЛП zhaғynan, protoplazmaғa zharyқtyң tіkeley әser etuі тялото ushin өlіmge әkeluі mүmkіn, ekіnshі zhaғynan - zharyқ - energiyanyң alғashқy kөzі, onsyz Омир sүru mүmkіn Emesa. Кун sәulesіn shyғaru spektrіnde biologiyalyқ әser etuі boyynsha әr tүrlі USH плешив erekshelenedі: ultrakүlgіn, kөrіnetіn zhane infraқyzyl. Ultrakүlgіn sәuleler (0.005 ... 04 м) adamnyң kөzіmen қabyldanbaydy, ayқyn kөrsetіlgen himiyalyқ әrekettі ielenedі. Tolқyn ұzyndyғy 0.29 микрона-ғa deyіngі sәuleler barlyқ tіrshіlіk ushin ziyandy. Bұl sәuleler atmosferamen kүshtі zhұtylatyndyқtan zhane Gers betіnde Olar salystyrmaly tүrde Shamal bolғandyқtan, стълбове tіrshіlіk mүmkіn Bolado. Ultrakүlgіn sәuleler bakteriyalardy өltіredі, kүnge kүydіredі. Kөrіnetіn sәuleler (0.4 ... 0,75 м) - Адам spektrdің kөzіmen қabyldanatyn bөlіgі, olardyң үlesіne Gers betіne zhetetіn кун sәulesіnің zhartysyna derlіgі keledі zhane olardyң organizmder ushin baғa Zhetpes maңyzy Bolado. Zhasyl өsіmdіkter organikalyқ zattardy sintezdeydі zhane spektrdің оса bөlіgіnің energiyasy esebіnen barlyқ қalғan organizmder ushin қorek құraydy. Photosynthesis ushin Kok zhane Кизил tүstің асо үlken maңyzy бар sebebі Olar өsіmdіktermen kүshtі zhұtylady. Согндал-ак infraқyzyl sәuleler (0,76 ... 350 м) Адам kөzіmen қabyldanbaydy zhane ayқyn kөrіnetіn zhylulyқ әserdі ielenedі. Zherdің infraқyzyl sәulesі energiyany әlemdіk keңіstіkke әketedі, bұl Ер betіnің salқyndauyna mүmkіndіk tuғyzady. Berіlgen sәule тялото дер tіnderіmen zhұtylyp, olardyң қyzuyn tudyrady. Қala құrylysy околната-giyasynda tұrғyn үyler променена қoғamdyқ ғimarattardy кун sәulelerіne dұrys baғdarlau ғana Emesa, sonymen bіrge kөsheler променена kөlіk magistraldaryn oңtayly zhosparlau maңyzdy. Kүnmen zharyқ tүsіrіlgen ashyқ aumaқtardy да, demaluғa arnalғan kөleңkelengen bөlіkterdі де zhobalau Kerek. Zhobalaushylar променена құrylysshylar когото degende 3 saғat үzdіksіz кун kөzіmen sәulelendіrіp, tүrғyn zhaylar променена aumaқtyң mіndettі insolyatsiyasyn қamtamasyz etuge mіndet-Ti. Кун radiatsiyasynyң deңgeyі auanyң lastanu dәrezhesіne tіkeley baylanysty Bolado: lastaushy zattar (әsіrese қatty bөlshekter) кун zharyғyn zhұtady.

3. Zhylu. Bұl ekozhүyelerdің energetikalyқ komponentterіnің bіrі zhane фактор limitteushі. Zhylulyқ sәule shyғaru temperaturasy absolyuttіk nөlden zhoғary denelerdің betіnen shyғady. Topyraқ, су өsіmdіkter, bұlt, tіrі organizmder Zhylu shyғarady. Zhylu energiyasynyң tәulіktіk zhane mausymdyқ terbelіsterіnің үlken ekologiyalyқ maңyzy бар. Zhylu energiyasynyң orasan kөp mөlsherі sudyң bulanuyna, auanyң Zhylu aғyndarynyң tүzіluіne zhұmsalady, әlemdіk keңіstіkte seyіledі. Energiyanyң ғaryshқa shyғuyn bayaula-tatyn KEZ kelgen фактор kөshethana әserіne zhane Биосферен temperaturasynyң zhoғarylauyna әkeluі mүmkіn. Zhylu energiyasy входяща температура қoldaydy, topyraққa әser etedі, су aynalymyn қozғalysқa keltіredі.

4. Aғys. Gidrosferada tolyқ tynyshtyқ sirek Bolado zhane ұzaққa sozylmaydy. Su aғystary gazdar променена қorektіk zattardyң shoғyrlanuyna әser etіp қana қoymay, sonymen bіrge tүr deңgeyіnde де, де қauymdastyқtar deңgeyіnde limitteushі faktorlar retіnde tіkeley әser etedі. Tospa су ekozhүye ushin стрес zhaғdaylaryn tudyrady, ал aққysh zhane zhayylyp ketetіn mausymdyқ су өnіmdіlіktі arttyratyn қosymsha енергия kөzі retіnde әreket etedі.

5. гел. Ol organizmderdің belsendіlіgіne zhane taraluyna limitteushі әser etedі. Гел өsіmdіkterdің syrtқy tүrіn өzgertuge қabіlettі. Aua қozғalysy, су aғysy siyaқty, өnіmdіlіktің ұlғayuyna қolayly әser etedі; dauyl zhanuarlar променена өsіmdіkterdі үlken ара қashyқtyқtarғa tasymaldauғa zhane қauymdastyқ-tardyң құramyn өzgertuge қabіlettі. Құrғaқ audandarda де өsіmdіkter ushin maңyzdy limitteushі фактор bolyp tabylady. Қalalardy zhobalau kezіnde де rezhimіn, basym baғyttardy zhane де kүshіn, Kurylys ornyn, құrylystyң belgіlі zhosparlyқ құrylymyn, kөshelerdің baғyttaryn zhane TB taңdau kezіnde esepke алуминий ushin onyң zhyl mezgіlderі boyynsha periodtylyғyn zerdeleu zhoramaldanady. Үydegіdey, қalada zhaқsy zheldetu maңyzdy Bolado, sebebі ол zhoқ bolғanda tұmshanyң - Ер betіnde lastaushy zattardyң маркировка қaupі Платен Bolado. Қalanyң AUA basseynіnің де өtkіzbeuі zhaғdaylarynda Ал қaldyқty tehnologiyany endіrudің, shaң газ tұtқyshtardy ornatudyң, ziyandy laқtyrystardy қosymsha tazartudyң zhane atmosferalyқ auanyң tazalyғyn saқtauғa baғyttalғan basқa sharalardyң асо maңyzdy mәnі бар.

6. Қysym. Zhanuarlar променена adamdar atmosferalyқ қysymnyң өzgerіs-terіne әser etse де, ол tіkeley әrekettі limitteushі фактор bolyp tabylmaydy. Alajd қysymnyң limitteushі faktorlar bolyp tabylatyn AUA rayy променена klimatқa tіkeley қatynasy бар. Mұhitta gidrostatikalyқ қysym orasan преглед роля atқarady. Әrbіr 10-п suғa batyryluymen қysym 1 atmosferaғa zhoғarylaydy. Taularda kerіsіnshe әrbіr 10 метра biіktіkke қysym 1 atmosferaғa tөmendeydі.

7. Atmosferalyқ gazdar. Модерен петобой atmosferada kөmіrқyshқyl gazynyң (kөlemі boyynsha 0.03%) zhane ottegіnің (kөlemі boyynsha 21%) shoғyrlanuy organizmder ushin limitteushі bolyp tabylady. Ottegіnің zhetіspeuі siyaқty, kөmіrқyshқyl газове shoғyrlanuynyң ұlғayuy tіrі organizmder ushin өlіmge әkeledі.

8. Su. Согндал-ак ekologiyalyқ kөzқarastan limitteushі фактор bolyp tabylady. Zhauyn-shashyn mөlsherі, ylғaldylyқ, bettіk sulardyң қolayly қory оса faktordyң negіzgі kөrsetkіshterіne zhatady. Zhauyn-shashyndy zhyl mezgіlderі boyynsha үlestіru - organizmder ushin өte maңyzdy limitteushі фактор. Olardyң zhyl boyynda bіrkelkі tүsuіnің Немес обиколка оса mөlsherdің БЛП Mouse іshіnde tүsuіnің үlken maңyzy бар. Ylғaldylyқ депа auanyң құramyndaғy су bularynyң mөlsherіn tүsіnedі. Tabiғatta ylғaldylyқtyң tәulіktіk rezhimі (tүnde zhoғarylaydy, kүndіz tөmendeydі) zhane onyң kөrsetkіshterіnің вертикална хоризонтална zhane boyynsha auytқulary Bolado. Сондай-ақ бұл жағдай жарықпен және температурамен қатар, организмдердің белсенділігін реттеуде және олардың таралуында маңызды роль атқарады. Беттік сулардың қол жетерлік қоры ең алдымен атмосфералық жауын-шашынның мөлшеріне байланысты болады. Алайда бұл қорлар жер асты көздерінің есебінен толықтырылуы мүмкін. Кейде жаңбыр суы кеуекті топырақ арасынан жылдам өтуінен организмдер үшін қол жетерлік болмайды. Сондай-ақ қорлардың таусылуы және су көздерінің ластануы тез арада лимиттеуші факторлар болуы мүмкін.

Әrbіr limitteushі faktordy ZhEKe қarastyru olardyң tәuelsіzdіgі zhane БЛП-bіrіnen oқshaulanғandyғy turaly әser tudyrmauy tiіs. Ekologiyalyқ limitteushі faktorlar өz arasynda өzara baylanysқan. Mysaly, Jaeger-ylғal dylyқ sharttary syndarly sharttarғa zhaқyn Bolsa, yaғni Егер ylғaldylyқ өte үlken Немес өte Ал Bolsa, organizmderge температура асо ayқyndalғan Limit teushі әser etedі.